Theo Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), từ đầu năm đến nay, giá điều xuất khẩu tăng khoảng 12%, giúp cho khối lượng và kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này tăng khá hơn cùng kỳ năm 2015. Sản phẩm điều Việt Nam hiện đứng đầu thế giới khi xuất khẩu sang 80 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong đó, Mỹ, châu Âu và Trung Quốc là những thị trường xuất khẩu chủ lực, chiếm tỷ lệ tương ứng là 30%, 25% và 15%.
Nếu như trước đây, Trung Quốc là thị trường quan trọng, luôn có kim ngạch cao thì trong những tháng đầu năm nay, Mỹ đã vượt Trung Quốc về tiêu thụ điều của Việt Nam. Người tiêu dùng nước ngoài ngày càng nhận thấy rằng Việt Nam là nước cung cấp nhiều sản phẩm điều uy tín và có công nghệ chế biến tiên tiến, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm.
Ngành điều ngày càng chiếm ưu thế khi “vượt mặt” nhiều ngành cây trồng công nghiệp mũi nhọn khác. Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Vinacas Đặng Hoàng Giang cho biết: “So với các mặt hàng nông sản khác, hạt điều đang nhận được sự quan tâm của nhiều DN do lợi nhuận nhiều hơn so với mặt hàng khác. Hiện cả nước có khoảng 350 DN xuất khẩu và hơn 1.000 DN chế biến, trong đó có nhiều DN trước đây hoạt động trong lĩnh vực khác như xuất khẩu gạo, cà-phê, cao-su…, nay cũng tham gia vào lĩnh vực điều”.
Có thị trường lớn, nhiều tiềm năng, thế nhưng đứng trước cơ hội hội nhập, các chuyên gia lo ngại Việt Nam khó giữ vững thị trường do phụ thuộc quá nhiều vào nguồn nguyên liệu điều thô. Cụ thể, mỗi năm ngành điều trong nước phải nhập tới 70% nguyên liệu về chế biến xuất khẩu. Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Long Sơn Vũ Thái Sơn lo lắng: “Do nguyên liệu tự trồng không đủ cung ứng, cho nên chúng ta vẫn nhập số lượng lớn điều thô từ châu Phi và Cam-pu-chia. Đã phụ thuộc vào nguyên liệu xuất khẩu thì đến một lúc nào đó, các nước mình nhập khẩu sẽ tự chế biến nhân hạt điều và đánh thuế xuất khẩu điều thô. Máy chế biến điều do Việt Nam sản xuất bán cho các nước đang phát huy hiệu quả. Tương lai châu Phi sẽ tự chế biến được điều nhân để xuất khẩu và giảm xuất khẩu điều thô sang Việt Nam. Điều này đặt ngành điều trong nước trước một bài toán khó về nguyên liệu. Vì vậy, tăng diện tích trồng điều là việc làm cần thiết và cần bắt tay vào thực hiện ngay”…
Làm cách nào để tăng năng suất cho cây điều? Tiến sĩ Nguyễn Như Hiến, Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng cây công nghiệp - cây ăn quả, Cục trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) cho biết, một trong những nhiệm vụ cấp bách và thiết thực nhất để nâng cao năng suất, chất lượng cây điều ở quy mô lớn trong khoảng thời gian ngắn chính là áp dụng kỹ thuật thâm canh điều tổng hợp, bao gồm: Tỉa cành, tạo tán, bón phân và bảo vệ thực vật cho cây điều. Thực tế, các mô hình thâm canh điều tổng hợp đã áp dụng tại các tỉnh Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Lâm Đồng thời gian qua giúp tăng năng suất và hiệu quả kinh tế từ 20 đến 60%, nhận được sự tin tưởng của nông dân.
Theo đại diện lãnh đạo Vinacas, đã đến lúc các DN ngành điều “bắt tay hợp tác, đồng lòng đồng sức” chứ không thể mạnh ai nấy làm như trước đây. Cụ thể, các DN cần hình thành các nhóm có cùng nhu cầu nhập khẩu, chế biến dựa trên nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện. Các nhóm này không nhất thiết phải phân theo vùng, mà các DN ở nhiều nơi có thể lập nhóm khi thấy phù hợp. Các thành viên trong nhóm sẽ chia sẻ thông tin và tiến tới thống nhất về giá mua, giao cho một vài đầu mối đứng ra đàm phán. Tại tỉnh Long An đã thành lập nhóm theo mô hình này và sắp tới chỉ giao cho một, hai đầu mối làm việc cho cả nhóm. Cách làm này vừa bảo đảm về chất lượng nguyên liệu vừa giúp giá mua hợp lý hơn, cần được nhân rộng.
Văn phòng Vinacas cũng sẽ thông tin bản đánh giá về khách hàng bán điều thô cho Việt Nam. Hội đồng tư vấn nhập khẩu hằng năm sẽ công bố danh sách “đen” những nhà xuất khẩu điều thô vào Việt Nam không thực hiện đúng hợp đồng để các DN trong nước cảnh giác. Vinacas khuyến cáo các DN trong nước chỉ làm ăn với những đối tác có uy tín, loại trừ ngay những đơn vị không có nghiệp vụ, không có khả năng tài chính, tiềm ẩn nguy cơ rủi ro cao... Vinacas cũng thành lập tổ tư vấn, có sự tham gia của luật sư, tiếp tục chỉnh sửa mẫu hợp đồng nhập khẩu điều thô để các DN làm căn cứ xây dựng hợp đồng cho đơn vị mình, tránh thua thiệt cho DN Việt Nam khi có sự cố xảy ra.
Chủ tịch Vinacas Nguyễn Đức Thanh kiến nghị: Để tận dụng triệt để những cơ hội từ các hiệp định đem lại, ngành điều trong nước cần phải có những giải pháp đột phá nhằm gia tăng chất lượng và sản lượng nguyên liệu điều thô trong nước, giúp DN chế biến hàng xuất khẩu được hưởng lợi đầy đủ các chính sách ưu đãi, nhất là về thuế suất, thuế nhập khẩu. Nhà nước cũng cần ban hành các cơ chế, chính sách thuận lợi, có giải pháp hỗ trợ DN ngành điều thực hiện các chương trình khuyến công, cải tiến công nghệ, thiết bị chế biến. Đồng thời, quan tâm nông dân bằng cách hỗ trợ tín dụng, kỹ thuật; khuyến khích hình thành những cánh đồng sản xuất điều mẫu lớn có sự hợp tác liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm giữa DN và nhà nông, với sự hỗ trợ của ngân hàng, cơ quan quản lý nhà nước và hiệp hội...
