Vượt qua con đường mòn ngoằn ngoèo, xuyên dưới tán rừng âm u, chúng tôi tìm về nhà bà Nguyễn Thị Lịch vào buổi sáng sớm. Ở tuổi 60, đã có cháu gọi bằng bà nhưng bà Lịch vẫn rất hoạt bát, nhanh nhẹn. Bà vẫn hăng say tham gia hát trong những đêm hội khi tỉnh Phú Thọ tổ chức và cả những buổi liên hoan văn nghệ ở các tỉnh khác. "Từ đầu năm đến giờ, tôi cũng không có nhiều thời gian ở nhà vì nhiều nơi mời diễn. Mỗi tháng cũng phải đi vài lần", bà vui vẻ nói.
Từ nhỏ, bà Lịch đã theo chân ông và cha đi hát Xoan ở các lễ hội đầu năm. Những lần được nghe ông và cha hát, bà tìm mọi cách để học được những làn điệu hát Xoan cổ. Rồi hằng ngày, thấy mọi người đến nhà mình để học hát, vốn đã tò mò về hát Xoan lại càng tò mò hơn: "Gọi là hát, nhưng tại sao người hát lại không mở miệng rộng lấy hơi mà hát vẫn tròn vành rõ chữ. Hát gì mà cứ í a theo từng chữ?"- Bà Lịch nói. Thấy con gái đam mê hát Xoan, cha bà đã truyền lại toàn bộ vốn liếng hát Xoan cả cuộc đời ông cóp nhặt được. Những làn điệu ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn, thấm vào máu thịt của cô gái miền trung du. Lớn lên, bà Nguyễn Thị Lịch xây dựng gia đình với anh bộ đội quê xứ Ðoài, cũng mê những làn điệu Xoan. Các con bà sau này cũng theo mẹ đi khắp nơi biểu diễn những câu hát Xoan mê hoặc lòng người.
Hát Xoan là loại hình dân ca lễ nghi, phong tục, gắn với hội mùa của người dân Phú Thọ. Hát Xoan rất khó bởi ngoài chất giọng, dáng điệu, cử chỉ thì cái khó nhất là thuộc các làn điệu. Hát Xoan cổ có 14 làn điệu (quả cách) bao gồm hát tràng mai (mời vua), đối rãy cách, nhà ngâm cách, tứ đưa cách, tứ dân cách, ngư thiều cách, xoan thời cách, hồi liên cách, hò chèo cách... Mỗi quả cách đều có kép (để đưa cách) và đào (đào hát). Bà Lịch cho biết, một quả cách rất dài. Xưa kia để hát hết 14 quả cách phải hát liên tục thâu đêm! Một gánh hát thường có bốn cô đào và một đến hai anh kép. "Số người hát Xoan thành thạo ngày càng hiếm. Lớp thanh niên lớn lên rời làng quê đi lập nghiệp nên dần thấy xa lạ với câu hát Xoan. Còn những người mà câu ca, điệu hát đã hằn sâu trong máu thịt, phần đông đều đã lớn tuổi. Tôi chỉ mong làm được gì đó giữ được câu hát", bà Lịch chia sẻ. Sở hữu hầu hết các làn điệu Xoan cổ, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch không ngần ngại biểu diễn khi tôi ngỏ ý muốn thưởng thức làn điệu dân gian cổ rất đặc sắc này. "Kép đưa: "A á a a/Ngư tiều canh mục cách/Bắt ngay thuyền lại/Hỏi ngư ông có cá bán chăng?/Dạ dạ thưa rằng/Thuyền còn đang bủa lưới/Những mảng trông nguyệt hút liên không/Ới gọi là ngư tiều/Ứ a là canh mục/Ới gọi là ngư phủ/Ới a là phong lưu". Ðào đưa: "Ngư phủ ban cho/Là là cá hở a hở đầu". Khúc hát Xoan ngắn trong điệu hát "Xe chỉ vá may" được thể hiện một cách mượt mà say đắm. Ngỡ ngàng, ngạc nhiên là cảm xúc của chúng tôi khi tiếng hát của bà cất lên. Ai nghe hát mà chưa biết mặt chắc không thể ngờ được giọng hát mượt mà đắm say lúc như bay khi như nhảy thánh thót kia lại được thể hiện bởi người nghệ nhân đã bước sang tuổi lục tuần.
Hiện bà Lịch đã dạy và mở được bốn lớp đào tạo cho các thế hệ trẻ của địa phương. Mỗi lớp học hát Xoan có khoảng 40 học sinh, tuổi từ 11 trở lên được tổ chức ngay ở sân đình. Mỗi học sinh đều được bà Lịch chỉ dạy, uốn nắn cho từng câu hát, điệu múa. Bà cho biết: "Do sự đặc biệt của làn điệu hát Xoan, tôi chủ yếu dạy các cháu theo lối truyền khẩu, kết hợp với uốn nắn từng câu hát, điệu múa. Thông thường học từ lúc tập làn điệu đến khi hát thành thạo tất cả các quả cách phải mất ít nhất là bốn tháng. Hiện các lớp học hát Xoan ở đây thu hút ngày càng đông, đặc biệt có cháu còn ở vào độ tuổi 10 - 11, và có học sinh lớn tuổi nhất là 86 tuổi". Những "mầm non" hát Xoan này sẽ trở thành những hạt giống quý của loại hình nghệ thuật vốn được coi là di sản văn hóa vô giá ở vùng đất Tổ này. Qua các lớp học, đoàn nghệ thuật tỉnh Phú Thọ cũng đã chọn được nhiều giọng hát có triển vọng như em Nguyễn Ngọc Tuấn, Nguyễn Như Quỳnh... Chia tay bà Lịch và đất Tổ hát Xoan An Thái, nhưng trong tâm trí tôi những làn điệu hát Xoan mượt mà được thể hiện qua giọng hát ngọt ngào cùng điệu múa mê hoặc vẫn âm vang mãi. Hy vọng, người nghệ nhân tâm huyết sẽ mang điệu hát Xoan vang xa, xa hơn nữa.
