Một lòng vì văn hóa Huế

Ðọc sử dưới lòng sông

Ðến khu "bảo tàng tư gia" của nhà sưu tập đồ cổ Hồ Tấn Phan ở địa chỉ 28/5 Cao Bá Quát - TP Huế khi nước còn chưa rút hết sau trận lụt. Lúc đó ông Phan đang cặm cụi phơi lại những cuốn sách, trang báo bị ướt và tỏ nỗi ao ước về một ngôi nhà ở vị trí cao hơn. Có khách, ông Phan hồ hởi: "Mấy bữa ni tui bận ở nhà suốt. Ðợt vừa rồi nhà tui bị ngập đến thắt lưng. Thương mình thì ít, thương sách báo và đồ cổ thì nhiều".

Nhìn vào ngôi nhà ba gian chật ních toàn đồ cổ, chỉ chừa lại lối đi và khu vườn rộng hơn 3.000 m2 cũng bày la liệt đồ sành sứ cổ, tôi phải khẳng định ông là một trong số những nhà sưu tầm nhiều đồ cổ nhất. Ở Huế người ta gọi ông là "người đọc sử dưới lòng sông Hương", "ông già lẩn thẩn"... Còn với tôi, ông chính là một người lưu giữ những nét văn hóa Huế. Những cổ vật đó chứng tỏ Huế từng là nơi giao thương, buôn bán sầm uất của một thời xa xưa. Ai muốn tìm hiểu nguồn gốc sâu xa, phải bám sát vào những hiện vật chứa trong lòng Huế.

Ông Phan kể về cái duyên khiến ông quyết định sưu tầm đồ cổ dưới dòng Hương rất... tưng bừng. Và với ông đó là chuyện vui đáng tự hào. "Tui vốn là thầy giáo làng đam mê lịch sử, nhưng chưa từng nghe nói về những "tàng thư" được cất giữ dưới đáy sông. Một lần bà xã tui đi đỡ đẻ cho một nhà làm nghề thuyền chài trên sông Hương, lúc mẹ tròn con vuông, nhà chủ vì nghèo nên chẳng biết cảm tạ bằng gì. Sẵn có một cái hũ sành được vớt từ dưới sông lên, họ tặng luôn. Về nhà, tui săm soi nhìn ngắm, rồi bị cuốn hút bởi những chi tiết của nó, liền nảy ra ý định đi tìm nguồn gốc. Thế là việc sưu tầm được bắt đầu, và tui đã có được bấy nhiêu đó". Ông Phan đã lân la đến những "nhà đò", những người khai thác cát để xin những đồ mà họ vứt lung tung. Sau, ông bảo họ tìm được thì dồn lại để ông đến mua. Những người dân mưu sinh đã tìm được dưới sông không ít nồi, đèn, bình vôi, ống nhổ, chum, vại... dồn vào chờ ông Phan đến. Có người đem ra vỉa hè bán nhưng không ai mua, ngoài ông Phan. Năm 1977, ông nghỉ dạy học, từ đó có nhiều thời gian "săn" cổ vật hơn. Nhà và vườn của ông cứ thế được chất đầy những món đồ lớn nhỏ. Những năm 1980, khi các cỗ máy khai thác cát sạn trên sông vào cuộc cũng là lúc số lượng những món đồ trục vớt dưới nước tìm thấy nhiều hơn. Cũng từ đấy, ông xót xa nhận ra nhiều món còn nguyên đã vô tình bị máy xúc làm gãy vụn. Ông Phan chia sẻ: "Tui cố gắng gom cho bằng hết những món dù đã vỡ, để tìm tòi nghiên cứu. Giờ tui đã có đến chục nghìn món, khiến nhiều người đến đây cứ ngỡ ngàng".

Nhà sưu tập Hồ Tấn Phan nói rằng, sông Hương xứ Huế bảo lưu dưới lòng nó khối lượng đồ cổ tương đối lớn. Có hàng vạn món cổ xưa, mà niên đại của nó là hai đến ba nghìn năm trước và nó có tính liên tục. Dưới dòng sông Hương, có nhiều gốm Chăm và từ những đồ dùng bằng gốm, các nhà nghiên cứu (và cả ông Phan) có thể đọc được những nét sinh hoạt văn hóa... của người Chăm. Qua những hiện vật mình có, ông Phan hiểu thêm giá trị của Huế và càng yêu Huế hơn. Trong đợt triển lãm cổ vật theo chủ đề "Dòng sông kể chuyện" diễn ra trong khuôn khổ Festival các làng nghề Huế 2009, ông Phan nói với khách tham quan: "Dòng sông không kể chuyện bằng ngôn ngữ đời thường mà bằng hiện vật. Cổ vật mang hơi thở thời đại từ mấy nghìn năm trước của tiền nhân".

Lận đận vì... nghiệp

Ông Phan năm nay bước sang tuổi 72, nhưng còn khỏe, nhanh nhẹn và hăng hái săn tìm những món đồ như cái nghiệp. Trước khi mê đồ gốm cổ, ông là nhà sưu tập sách có hạng ở Huế. Sau đó ông cùng lúc sưu tập sách và gốm. Thật tiếc là tủ sách đồ sộ của ông đã bị cơn lũ lớn năm 1999 cướp đi phần lớn những cuốn quý giá. Khi còn là một giáo viên dạy tiểu học, ông Tấn Phan đã có thiên hướng nghiên cứu văn hóa lịch sử, đặc biệt là văn bản học từ khá sớm, nhất là giai đoạn trước năm 1975. Mỗi khi có điều kiện, ông thường xuyên sưu tầm, trao đổi sách với một số nhà nghiên cứu kỳ cựu chủ sở hữu những tủ sách lớn ở Huế, mà đặc biệt là ông Nguyễn Hữu Châu.

Khi chuyên việc săn tìm cổ vật, ông Phan gặp nhiều khó khăn. Thứ nhất là người nhà không ủng hộ, thứ hai là tốn tiền mà lương của ông thì quá thấp, thứ ba người ta bảo ông lẩn thẩn, làm cái việc chỉ nhọc xác mà chẳng ra tiền. Sau rồi mọi chuyện cũng được ông thu xếp ổn thỏa. Gia đình và hàng xóm hiểu và thông cảm cho một người đã dành tình yêu cho cổ vật và văn hóa Huế. Hồ Tấn Phan dành nhiều thời gian cho những chuyến đi và "tuyên chiến" với gian nan thường nhật để được cưu mang đồ gốm cổ. Bạn bè gọi ông là người đi tìm lại thời gian đã mất, còn bà con chòm xóm thì gọi đùa là ông già lẩn thẩn - nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan. Với lòng trân trọng, GS, TS, KTS Hoàng Ðạo Kính nói: "Anh Phan là một nhà gốm bể học".

Ông già gày gò nhưng nhanh nhẹn giới thiệu cho tôi "con ngựa sắt" (cũng là "đồ cổ" - Hồ Tấn Phan), đã cùng mình đồng hành, len lỏi đến rất nhiều làng quê dọc theo những con sông trên địa bàn Thừa Thiên - Huế. "Cũng có nhiều người thông cảm mà vui vẻ bán rẻ. Không ít người nghi hoặc (biết đâu đấy là đồ cổ quý giá) nên họ đã đòi với giá rất cao. Mấy năm nay khó khăn về tuổi tác, tui đã quen nhiều người nên nhờ họ hễ thấy thì mua giúp. Còn trước đây, đang ăn mà nghe nói có ai vớt được là buông đũa bát đi liền. Có lần còn quên đem tiền, phải dặn họ đừng bán cho ai, để tui về nhà... xoay. Lận đận thế đó, nhưng mà vui. Vì đồ tui sưu tầm được đều gắn với sinh hoạt của người dân lao động. Những thứ đó cũng là giá trị do sức lao động của họ làm nên, làm sao không yêu không quý cho được". Cũng không biết bao nhiêu lần ông phải xiểng liểng vì những món đồ này. Các tay thu gom lâu ngày đã thành tinh, biết ông cần, về sau không chở bằng xe mà nắm từng cái một đem đến hô là đồ "độc" với giá cao ngất ngưởng. Nếu quá cần thì ông đành phải xuống giọng liều chết mà mua, còn rất nhiều lần đành để nó "một đi không trở lại", để rồi ôm một nỗi ngậm ngùi không quên.

Ông Phan mê cổ vật vì cái đẹp tiềm tàng của nó. Những cái bình, bát, lu, chén sứt quai, mẻ vòi... với người bình thường không biết giá trị thì chỉ bỏ đi, nhưng với ông mỗi món đồ đều ẩn trong nó một cái hồn. Hồn văn hóa, lịch sử, của cả các thế hệ ông cha.

Triết lý của người chơi

Nhà sưu tập Hồ Tấn Phan cũng tâm sự thêm, một người như ông ngoài làm văn hóa, gìn giữ văn hóa không công ra, còn thể hiện một lối chơi đẹp. Tôi hiểu ý ông, ông muốn nói người ta vẫn chọn những việc nhẹ nhàng, an nhàn và thích tiêu xài hưởng thụ. Còn ông Phan thì tự "triệt tiêu" những thứ như rượu, thuốc lá để có tiền dành cho... đồ cổ. Cũng theo ý ông thì, không phải ai muốn gìn giữ và sưu tầm, nhất là những đồ liên quan đến văn hóa của một vùng đất, triều đại. Người đó phải yêu, phải dấn thân, hiểu và có một sự dũng cảm nào đó. Tức là phải có tố chất từ bỏ những ao ước tầm thường để dành tâm huyết cho văn hóa. Và cuộc chơi của Hồ Tấn Phan cũng là cuộc chơi văn hóa. Giờ ngôi nhà của ông hiện cũng là điểm đến của những người con yêu Huế, những nhà nghiên cứu văn hóa Huế, những người sưu tầm đồ cổ... Khi khách du lịch đến tham quan khu vườn và ngôi nhà cổ vật, ông Phan có thể ngồi hàng giờ đàm đạo với họ, giới thiệu thêm cho họ biết về những vẻ đẹp của Huế. Ðể tiện cho việc giới thiệu và khách tham quan dễ hiểu, trong "bảo tàng" của mình, ông Phan cũng chia thành những chuyên đề: Dấu ấn của dòng sông, Mấy ngàn năm trước, Một thời Cham-pa, Thấp thoáng Thăng Long - Ðông Ðô - Hà Nội, Văn hóa ẩm thực, Ðời thường xưa nay, Thuần phong mỹ tục... Những món đồ gốm cổ đã minh chứng cho một vùng văn hóa Cham-pa đặc sắc. Cũng là cách để con người nơi đây ghi nhớ quê hương bản quán của mình. Bởi theo ông Phan, con người có nhiều thứ nên quên đi, nhưng gốc gác văn hóa quê hương bản quán thì phải nhớ. Tôi ước mình có thể giúp được gì đó cho ông già đam mê đồ cổ, vì ông gìn giữ đâu phải cho riêng ông, mà cho cả một thành phố Huế thân yêu.

Bài và ảnh: Phú Xuyên