Mô hình Tòa gia đình và người chưa thành niên

Gần 16 nghìn vụ án mỗi năm

Tình hình tội phạm do NCTN thực hiện những năm gần đây có xu hướng gia tăng với tính chất ngày càng nghiêm trọng. Theo số liệu thống kê của cơ quan chức năng, số vụ án do NCTN gây ra khoảng từ 14 nghìn đến 16 nghìn vụ/năm, chiếm 15-18% tổng số tội phạm xảy ra trên cả nước. Theo Tòa án Nhân dân tối cao (TANDTC), năm 2012, các TAND đã xét xử 6.425 bị cáo là NCTN, tăng 1.853 bị cáo so với năm 2011.

Nhiều vụ án đặc biệt nghiêm trọng do NCTN gây ra gần đây, như vụ Nguyễn Ngọc Trung, Đào Thu Hương - My "Sói" (Hà Nội), Lê Văn Luyện (Bắc Giang)... làm rúng động dư luận xã hội. Thực trạng này là hồi chuông cảnh tỉnh, là nỗi lo chung của toàn xã hội, và cũng là vấn đề cấp bách đặt ra đòi hỏi tìm những giải pháp hữu hiệu và đồng bộ nhằm đấu tranh có hiệu quả với tội phạm do NCTN thực hiện.

Theo số liệu của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội (TTXH), Bộ Công an, số dân ở thành thị nước ta chiếm khoảng 19% dân số cả nước, nhưng tội phạm ở NCTN tại các đô thị chiếm khoảng 70% tổng số tội phạm. Theo các chuyên gia nghiên cứu, NCTN là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm thần, chưa có đủ khả năng nhận thức, kiểm soát được suy nghĩ, hành vi của mình nên dễ bị chi phối, kích động bởi các yếu tố khách quan và hành động một cách bột phát. Đồng thời, đây là những đối tượng dễ bị tổn thương, nhất là khi họ tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự. Theo TS Nguyễn Đức Mai, nguyên Chánh tòa Tòa phúc thẩm Tòa án quân sự T.Ư, Nhà nước ta đã không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ có hiệu quả hơn các quyền trẻ em, trong đó dành sự quan tâm đặc biệt đối với trẻ em vi phạm pháp luật và có một chính sách hình sự nhân đạo, khoan hồng đối với NCTN phạm tội được cụ thể hóa trong các quy định của Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự và các văn bản pháp luật khác.

Chính sách hình sự của Nhà nước Việt Nam được thể hiện trong các quy định về thủ tục tố tụng áp dụng đối với NCTN.Các quy định này nhằm bảo đảm tốt nhất quyền bào chữa của bị can, bị cáo là NCTN, hạn chế thấp nhất việc áp dụng biện pháp cưỡng chế và tác động về tâm lý đối với họ do hoạt động tố tụng hình sự có thể gây ra, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để xác định rõ nguyên nhân, điều kiện phạm tội để có phán quyết đúng đắn, chính xác tác động tích cực đến tâm lý của NCTN.

"Non tay" trong xét xử ?

Nhiều chuyên gia trong ngành phân tích: Thực tiễn xét xử cho thấy, phần lớn các thẩm phán TAND, nhất là ở cấp huyện, chưa được đào tạo hoặc mới chỉ được bồi dưỡng ngắn hạn mang tính chắp vá về xét xử NCTN.Việc trang bị cho đội ngũ thẩm phán các kiến thức cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục cũng như về hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm liên quan đến NCTN chưa được ngành TAND và cơ sở đào tạo quan tâm đúng mức.

Không ít trường hợp TAND còn giao cho các thẩm phán trẻ, chưa có kinh nghiệm xét xử, chưa có kinh nghiệm nuôi dạy trẻ em tiến hành xét xử các vụ án này. Mặt khác, theo quy định, thành phần HĐXX vụ án có bị cáo là NCTN phải có hội thẩm đang hoặc đã là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn Thanh niên. Tuy nhiên, hội thẩm chưa được đào tạo chuyên môn về luật, không được bồi dưỡng kỹ năng xét xử đối với NCTN, do vậy vai trò trong HĐXX thường rất mờ nhạt.

Điều dễ nhận thấy là, các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung và tòa án nói riêng chưa tôn trọng và tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật về sự tham gia tố tụng của người bào chữa trong các vụ án có bị can, bị cáo là NCTN.Không ít điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán không nhận thức đúng và đầy đủ về vai trò của người bào chữa, thậm chí có tâm lý ngại sự tham gia của họ vào quá trình tố tụng.

Một số trường hợp xét xử NCTN nhưng không có người bào chữa tham gia phiên tòa với lý do bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ từ chối người bào chữa. Việc trợ giúp pháp lý cho bị can, bị cáo là NCTN không nơi nương tựa còn vướng mắc về cơ chế, phối hợp. Việc nhận thức không đúng quy định tại Điều 307 Bộ luật Tố tụng Hình sự về "trường hợp cần thiết" xét xử kín và bảo vệ thông tin đối với NCTN phạm tội đã dẫn đến việc áp dụng tùy tiện giữa các tòa án. TS Nguyễn Đức Mai và một số chuyên gia khác cho rằng, hình thức phiên tòa, cách thức tổ chức xét xử và nhận thức không đúng nêu trên đã ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của NCTN phạm tội. "Làm như vậy, vô hình trung đã làm sai lệch mục đích giúp đỡ, giáo dục NCTN phạm tội sửa chữa sai lầm, ảnh hưởng đến sự phát triển lành mạnh và tái hòa nhập cộng đồng của họ sau này".

Không ít Thẩm phán, kể cả một số lãnh đạo TAND các cấp đã không nắm vững và quán triệt đầy đủ nguyên tắc xử lý đối với NCTN phạm tội. Nhiều người không nhận thức đúng NCTN phạm tội chỉ là nạn nhân của các tệ nạn xã hội, thậm chí còn định kiến cho rằng "cần nghiêm trị họ từ trong trứng".

Bàn thêm mô hình tòa chuyên trách

Kết quả khảo sát do TANDTC thực hiện gần đây cũng như hầu hết các chuyên gia pháp lý tại các hội thảo chuyên đề đều muốn xây dựng Tòa án NCTN với tư cách là cơ quan chuyên trách giải quyết các vụ việc liên quan đến NCTN, bao gồm cả việc xử lý NCTN phạm tội.

Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ, Phó Chánh án TANDTC, Chánh án Tòa án quân sự T.Ư cho rằng, từ nhiều năm nay, vấn đề thành lập Tòa gia đình và NCTN ở Việt Nam đã được quan tâm, nghiên cứu. Tuy nhiên, việc thành lập Tòa gia đình và NCTN đã chín muồi trong điều kiện hiện nay.

Theo Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ, đó là bước đi cụ thể để thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ các quyền dân sự, chính trị, các quyền của trẻ em đã được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế mà Việt Nam là thành viên cũng như phù hợp với thông lệ của nhiều nước trên thế giới.

Mô hình này sẽ thúc đẩy việc xây dựng hệ thống thu thập, lưu trữ các thông tin và số liệu về các vụ việc liên quan đến gia đình và người chưa thành niên, giúp cho các cơ quan xây dựng pháp luật và hoạch định chính sách có những thông tin chính xác để đề ra những biện pháp thích hợp trong đấu tranh phòng ngừa NCTN vi phạm pháp luật. Bên cạnh đó, có điều kiện quan tâm chăm sóc, bảo vệ các quyền lợi chính đáng của trẻ em nói chung và NCTN nói riêng, cũng như công tác bảo vệ và phát triển gia đình Việt Nam.

Việc thành lập tòa án này sẽ giúp cho xã hội, đội ngũ thực thi công vụ nhận thức sâu sắc hơn về sự phát triển của trẻ em và NCTN.Theo đó, bảo đảm các nhu cầu của trẻ em để đạt được tiềm năng tối đa phát triển của mình, bảo đảm an toàn và cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn.