Mô hình hợp tác xã ở Vân Nội

Mô hình gọn, quản lý linh hoạt

Ở Hà Nội hiện nay, nhiều người tiêu dùng biết đến sản phẩm rau an toàn "5 sao" của xã Vân Nội (huyện Ðông Anh). Với cam kết, nếu ăn rau an toàn "5 sao" mà ngộ độc, người tiêu dùng được bảo hiểm mười triệu đồng, đây là lần đầu một cơ sở sản xuất rau an toàn mạnh dạn bảo hiểm cho người tiêu dùng. Sự tự tin này là kết quả của quá trình liên kết có hiệu quả giữa ba "nhà": HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn Ðạo Ðức, Chi cục Bảo vệ thực vật Hà Nội và Công ty cổ phần triển khai công nghệ và dịch vụ tiêu dùng. Trong đó, "hạt nhân" là HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn Ðạo Ðức, thành lập ngày 21-4-2003, có 12 xã viên, mỗi xã viên tự nguyện góp vốn năm triệu đồng. Mức vốn góp như vậy, trong điều kiện trồng rau ở Vân Nội hiện nay đã đủ để mỗi thành viên gắn trách nhiệm và quyền lợi của mình với HTX. Việc tổ chức sản xuất rau an toàn của HTX khép kín từ khâu cung cấp giống, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và tiêu thụ sản phẩm. Ngoài các xã viên sáng lập, HTX còn có 210 xã viên "vệ tinh".

Các xã viên "vệ tinh" không góp vốn vào HTX, nhưng phải cam kết thực hiện đúng quy trình sản xuất rau an toàn. HTX căn cứ nhu cầu của thị trường để điều tiết chủng loại rau, đặt hàng các xã viên "vệ tinh" và mua sản phẩm thông qua hợp đồng. Chi cục Bảo vệ thực vật Hà Nội đảm nhiệm phần chỉ đạo sản xuất theo đúng quy trình, nhất là việc sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu. Chi cục cử hai cán bộ trực tiếp giám sát ở từng ruộng rau. Công ty cổ phần triển khai công nghệ và dịch vụ tiêu dùng mua rau của xã viên HTX và đưa đi tiêu thụ tại các siêu thị, cửa hàng trong nội thành.

Ðể bảo đảm rau đạt các tiêu chuẩn về hàm lượng ni-tơ-rát, hàm lượng vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và hàm lượng kim loại nặng dưới mức cho phép, HTX tổ chức giám sát chặt chẽ quy trình sản xuất. Anh Ngô Xuân Bình, một xã viên "vệ tinh" cho biết: "Việc phun thuốc trừ sâu chỉ được tiến hành khi cán bộ kỹ thuật phát hiện sâu bệnh và có chỉ định. Những hộ tự ý phun thuốc, HTX sẽ lập biên bản và xử lý. Ðối với phân bón, HTX kiên quyết không tiêu thụ rau chưa bảo đảm thời gian cách ly". Nhờ tham gia HTX mà thu nhập của gia đình anh tăng 30% so với trước. Ðến nay, rau an toàn "5 sao" đã có mặt ở hầu hết các siêu thị nội thành. Các công ty từ Ðan Mạch và Thái-lan cũng đang tìm hiểu để đặt hàng của HTX. Hơn một năm hoạt động, số vốn của HTX đã tăng lên gần gấp đôi. Các xã viên thống nhất dành số tiền lãi để tái đầu tư, mở thêm cửa hàng bán phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trả chậm cho bà con nông dân. Chị Nguyễn Thị Liên, Chủ nhiệm HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn Ðạo Ðức nhận xét: "Khác với mô hình HTX "toàn dân" ngày trước, loại hình HTX kiểu mới tuy số xã viên không đông nhưng các xã viên đều cùng bàn bạc và thống nhất được phương án sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, quan hệ giữa xã viên và HTX bình đẳng, thông qua cam kết tự nguyện giữa hai phía, cho nên hoạt động hiệu quả hơn. Khi chủ nhiệm HTX và xã viên thật sự có nhu cầu và tự nguyện hợp tác, đoàn kết, công tâm thì sẽ có phương án sản xuất, kinh doanh tốt và đời sống của xã viên được cải thiện".

Ngoài HTX Ðạo Ðức, ở Vân Nội còn có 11 HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn khác, đều do các hộ tự nguyện góp vốn thành lập. 12 HTX chỉ có 156 xã viên chính thức, số vốn góp từ 3 triệu đến 15 triệu đồng/người tùy theo HTX, nhưng quy tụ được hơn 500 gia đình trồng rau an toàn là xã viên "vệ tinh". HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn Vân Trì còn liên kết với tỉnh Sơn La, sản xuất rau an toàn đưa về Hà Nội bán.  Mô hình tổ chức của các HTX này gọn nhẹ, phương thức quản lý linh hoạt. Vào lúc trái vụ, mỗi ngày các HTX này tiêu thụ từ  3 tấn đến 5 tấn rau, thời điểm chính vụ, mỗi ngày tiêu thụ hơn 10 tấn. 12 HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn của Vân Nội có hơn 200 điểm bán hàng ở nội thành và ký hợp đồng với 90 bếp ăn tập thể, nhà hàng, khách sạn, trường học, Sân bay quốc tế Nội Bài, khu công nghiệp Bắc Thăng Long... Lợi nhuận hằng năm của xã viên chính thức thấp nhất là 5 triệu đồng, cao nhất là 20 triệu đồng, thu nhập của xã viên "vệ tinh" bình quân là 5 triệu đồng/người. Giá trị thu nhập của 1 ha rau an toàn đạt từ 90 đến 110 triệu đồng/năm.

Ðổi mới quan niệm và cách làm

Kết quả hoạt động của các HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn ở Vân Nội cho thấy, chuyển sang cơ chế mới, nông dân vẫn cần có HTX. Vấn đề là tổ chức và lựa chọn mô hình hoạt động sao cho hiệu quả. Ở đây, mỗi lao động đều có thể là xã viên của nhiều HTX. Việc phân loại xã viên thành hai nhóm: xã viên sáng lập và xã viên "vệ tinh", có tác dụng tích cực bởi nó gắn kết quyền lợi và nghĩa vụ cụ thể của từng thành viên HTX, đồng thời "bóc tách" quy mô và hiệu quả hoạt động thật sự của HTX. Bởi thực tế cho thấy, HTX với quy mô toàn xã có 500 xã viên, song thật sự chỉ có 10 - 30 người làm dịch vụ nông nghiệp, số xã viên còn lại chỉ thường xuyên sử dụng các dịch vụ của HTX mà thôi, mang nặng tính hình thức lại không hiệu quả.

Ngược lại, các HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn ở Vân Nội có cách làm riêng. Các xã viên sáng lập tham gia trực tiếp tất cả các khâu, từ quyết định chủng loại rau trồng theo mùa vụ, phương án tiêu thụ sản phẩm của HTX, đến thực hiện và giám sát quy trình sản xuất rau của các xã viên "vệ tinh", được hưởng thu nhập vừa theo lao động vừa theo tỷ lệ vốn góp. Do vậy, mô hình HTX ở Vân Nội khuyến khích các cá nhân có năng lực, tâm huyết tham gia. Qua khảo sát hoạt động của các HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn ở Vân Nội, dễ dàng nhận thấy người chủ nhiệm có vai trò quyết định hiệu quả sản xuất, kinh doanh của HTX. Các chủ nhiệm HTX ở Vân Nội đều là người năng động, biết làm ăn, xây dựng được phương án sản xuất, kinh doanh phù hợp, nắm bắt được nhu cầu của thị trường, chú trọng việc đăng ký và quảng bá thương hiệu sản phẩm rau an toàn. Theo chị Trần Thị Kim Dung, xã viên "vệ tinh" của HTX Ðạo Ðức, thì xã viên đều nhìn và làm theo chủ nhiệm. Ðể thuyết phục được xã viên, rau của gia đình chủ nhiệm phải trồng đúng quy trình, chất lượng và năng suất cao. Bây giờ, không còn ai nghĩ chủ nhiệm chỉ đơn thuần là người tổ chức công việc, mà trước hết phải là người sản xuất giỏi.

Cần phải kể đến sự quan tâm, tạo điều kiện của đảng bộ và chính quyền xã đối với hoạt động của các HTX. Xã thường xuyên mở lớp tập huấn cho đội ngũ cán bộ HTX, tập huấn kỹ thuật cho 4.780 lượt xã viên và nông dân. Huyện Ðông Anh hỗ trợ cải tạo 1,5 km đường bê-tông nội đồng, xây dựng khu nhà giới thiệu sản phẩm rộng 2.800 m2, 14.000 m2 nhà lưới kiên cố trị giá hai tỷ đồng. Các HTX và hộ nông dân đầu tư xây dựng 8,4 km đường điện, hơn 500 giếng khoan, 57 nghìn m2 nhà lưới. Chính vì vậy, trong khi ở một số xã ngoại thành Hà Nội, các HTX nông nghiệp hoạt động "cầm chừng" thì ở Vân Nội, mô hình HTX thật sự là tổ chức kinh tế tin cậy của nông dân.

Những điều còn trăn trở

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện Luật HTX, bên cạnh 12 HTX mới thành lập sản xuất, kinh doanh đạt hiệu quả thì ở Vân Nội vẫn còn sáu HTX dịch vụ nông nghiệp theo quy mô thôn hoạt động chưa hiệu quả. Nguyên nhân là do cơ chế tổ chức và hình thức hoạt động của các HTX này chưa khác mấy so với trước khi chuyển đổi, vẫn chưa thoát khỏi cơ chế quản lý cũ. Những hộ nông dân, vì nhiều nguyên nhân, trong đó có cả nguyên nhân do nhận thức, đã buộc phải ghi tên là xã viên HTX, do vậy hạn chế sự gắn bó trách nhiệm của họ với HTX, thậm chí không góp vốn theo điều lệ dù chỉ có 50 nghìn đồng. Hiện nay, các HTX dịch vụ đang tổ chức năm khâu dịch vụ, nhưng các khâu này vẫn dựa vào sự đầu tư của Nhà nước cho nông nghiệp, khiến cho HTX tự biến mình thành một tổ chức trung gian, mang nặng tính hành chính, coi nhẹ hiệu quả. Ðối với những HTX này, cần kiên quyết sắp xếp, tổ chức lại cho hợp lý, có thể mở rộng hoạt động tổ chức thành các HTX dịch vụ tổng hợp có hiệu quả hơn. Tổ chức đại hội xã viên bảo đảm thật sự dân chủ, tránh hình thức, không gò ép.

Ðối với 12 HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn, tất cả đều chưa có trụ sở làm việc, số lượng "đầu ra" cho sản phẩm rau an toàn chưa thật lớn và ổn định về giá cả. Tổng diện tích đất của xã viên HTX Ðạo Ðức là 15 ha, nhưng HTX mới quản lý được 7 ha và cũng chỉ tiêu thụ được 30% sản lượng rau an toàn của xã viên. Thị trường tiêu thụ của 12 HTX chủ yếu vẫn là nội thành thủ đô. Trong khi chưa phát triển thị trường mới, nếu cứ thành lập thêm các HTX dạng này thì dễ rơi vào tình trạng manh mún, nhỏ lẻ. Do vậy, cần tính đến phương án thành lập liên hiệp các HTX hoặc có sự tham gia của các pháp nhân để HTX mở rộng thị trường, đầu tư sản xuất tập trung với quy mô lớn, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh và xây dựng được những thương hiệu mạnh về rau an toàn. Có như vậy, mô hình HTX mới ngày càng phát huy hiệu quả.