Tính đến Euro 2004 tổ chức tại Bồ Đào Nha từ 12-6 đến 4-7, giải vô địch bóng đá châu Âu tổ chức 12 lần. Khởi đầu từ năm 1960, giải lúc đó được coi là cúp các quốc gia châu Âu. Chúng tôi xin giới thiệu tóm tắt lịch sử vòng chung kết Euro.
Năm 1960 : Xuất phát từ ý tưởng của Henri Delaunay, cúp vô địch các quốc gia châu Âu lần đầu tiên được tổ chức với 17 quốc gia tham dự. CHLB Đức, Italy và Anh là những đội bóng lớn trong số các đội vắng mặt.
Các trận đấu diễn ra theo thể thức loại trực tiếp với hai lượt trận sân nhà và sân khách giữa các cặp đấu để chọn ra bốn đội dự “vòng chung kết” tại Pháp.
Đội Liên Xô được vào thẳng vòng bốn đội sau khi đội Tây Ban Nha từ chối thi đấu với họ vì lý do chính trị, đã thắng đội Tiệp Khắc 3-0, trong khi Nam Tư thắng Pháp 5-4. Liên Xô và Nam Tư vào chung kết.
Có 26.370 người đến sân Công viên các Hoàng tử ở Paris xem trận chung kết, chứng kiến đội Liên Xô giành thắng lợi chung cuộc 2-1 với bàn thắng quyết định của V. Ponedelnik ở phút 113.
Năm 1964: Giải lần thứ hai có mặt của tất cả các đội bóng lớn. Bất ngờ xảy ra khi đội tuyển Hà Lan bị đội Luxembourg đánh bại với tỷ số chung cuộc 3-2, mặc dù được thi đấu cả hai lượt trên sân nhà.
Vòng chung kết bốn đội được tổ chức tại Tây Ban Nha với kết quả đội Liên Xô thắng đội Đan Mạch 3-0 và đội chủ nhà thắng đội Hungary 2-1 trong thời gian thi đấu hiệp phụ. Tây Ban Nha đoạt cúp sau khi thắng Liên Xô 2-1 ở trận chung kết tại Madrid với bàn thắng quyết định của Marcelino.
Năm 1968 : Giải lần đầu tiên được tổ chức bốc thăm chia bảng thi đấu vòng loại theo thể thức như hiện nay với cái tên Vòng chung kết bóng đá châu Âu (Euro) .
Giải được tổ chức tại Italy và đội chủ nhà lọt vào trận chung kết sau khi “thắng” đội Liên Xô bằng “bốc thăm” (tung đồng xu) khi hai đội hoà không bàn thắng tại Naples. Trong khi đó, Nam Tư thắng Anh 1-0 với bàn thắng muộn. Alan Mullery trở thành cầu thủ Anh đầu tiên bị đuổi khỏi sân trong lịch sử 96 năm bóng đá quốc tế của Anh.
Trận chung kết tại sân vận động Olympic thành Rome kết thúc với tỷ số 1-1. Trận đấu lại hai ngày sau đó, đội chủ nhà với năm cầu thủ mới vào sân đã thắng 2-0 và đoạt cúp vô địch.
Năm 1972 : Giải được tổ chức tại Bỉ. Tại vòng bán kết, đội chủ nhà thua Đức 1-2, trong khi đội Liên Xô tiếp tục gây ấn tượng sau khi thắng Hungary 1-0 và lần thứ ba lọt vào trận chung kết.
Đội Đức với các danh thủ F. Beckenbauer, G. Mueller, U. Hoeness, G. Netzer và thủ môn S. Mair tỏ ra quá mạnh và thắng đội Liên Xô 3-0 với hai bàn của Mueller, đoạt cúp.
Năm 1976 : Giải lần đầu tiên được tổ chức tại một nước Đông Âu là Nam Tư. Đội tuyển Hà Lan với mệnh danh là “cơn lốc mầu da cam” từng có mặt ở trận chung kết cúp bóng đá thế giới hai năm trước đó đã chơi một trận đáng thất vọng trước đội Tiệp Khắc. Hai đội chỉ còn 10 người sau khi hoà 1-1 ở 90 phút thi đấu và cuối cùng đội Tiệp Khắc thắng 3-1. Đội đương kim vô địch thế giới, vô địch châu Âu Đức vắng cây làm bàn G. Mueller trận này, nhưng có Dieter đã ghi ba bàn thắng, giúp đội Đức thắng Nam Tư 4-2, sau khi bị dẫn trước 0-2 đến tận phút 65.
Trận chung kết, đội Đức bị Tiệp Khắc dẫn trước 2-0, nhưng Mueller và B. Hotzenbein gỡ hoà 2-2 ở những phút cuối. Hai hiệp phụ không đội nào ghi được bàn thắng và phải phân định thắng thua bằng thi đá 11m. Cuối cùng các cầu thủ Tiệp Khắc giành phần thắng, đoạt cúp.
Năm 1980 : Giải lúc này được mở rộng hơn với tám đội vào vòng chung kết, được chia thành hai bảng, chọn ra hai đội đầu bảng vào chung kết.
Đội chủ nhà Italy không thành công trong khi đội Bỉ đứng đầu bảng 2 với một trận thắng và hai trận hoà. Đội Đức lần thứ ba lọt vào trận chung kết sau khi “trả nợ” xong đội Tiệp Khắc và đánh bại đội Hà Lan ở bảng 1.
Tiền đạo H. Hrubesch là “người hùng” của Đức sau khi ghi cả hai bàn trong trận chung kết thắng đội Bỉ 2-1. Trận tranh giải ba diễn ra tẻ nhạt, đội Tiệp Khắc thắng Italy 9-8 bằng thi đá 11 m sau khi hoà 1-1. Đây cũng là lý do để Liên đoàn bóng đá châu Âu (UEFA) bỏ trận tranh huy chương đồng ở những giải sau đó.
Năm 1984 : Thể thức giải lại được thay đổi với tám đội dự vòng chung kết được chia thành hai bảng, chọn ra bốn đội vào vòng bán kết. Đội chủ nhà Pháp có hai trận đấu cực kỳ xuất sắc.
Đội Pháp mặc dù còn “đau âm ỉ” sau trận thua Đức ở vòng bán kết World Cup 1982, đã thắng cả ba trận vòng bảng dưới sự dẫn dắt của “nhạc trưởng” Michel Platini. Trận bán kết Pháp gặp đội Bồ Đào Nha đến nay vẫn được coi là trận đấu hay nhất của các vòng chung kết Euro. Platini là người ghi bàn thắng quyết định cho đội Pháp thắng 2-1 ở phút cuối cùng của trận đấu.
Đội Tây Ban Nha lọt vào trận chung kết trải qua chặng đường khá “oanh liệt” : thắng đội Đức 1-0 và thắng Đan Mạch bằng thi đá 11 m ở trận bán kết.
Thủ môn L. Arconada bắt bóng không dính, để bóng lọt qua nách sau cú sút phạt của Platini, giúp đội Pháp dẫn trước 1-0 ở phút 56 trận chung kết. Sau đó, B. Bellone ghi thêm bàn thắng thứ hai cho đội Pháp ở phút cuối của trận đấu và Pháp xứng đáng đoạt cúp vô địch. Platini ghi chín bàn thắng cho đội Pháp ở giải này.
Năm 1988 : Đức là chủ nhà vòng chung kết và được đánh giá cao. Tuy nhiên, đội Hà Lan chơi xuất sắc và thắng đội Đức ở trận bán kết. M. Van Basten ấn định tỷ số 2-1 cho đội Hà Lan ở phút cuối cùng. Đây cũng là trận thắng đầu tiên của Hà Lan trước Đức sau 32 năm.
Đội Liên Xô đứng đầu bảng của mình và dễ dàng thắng đội Italy 2-0 ở trận bán kết nhưng bị Hà Lan đánh bại 2-0 ở trận chung kết. R. Gullit và Van Basten ghi bàn cho đội Hà Lan, đặc biệt là bàn thắng tuyệt vời của Van Basten - anh sút bóng ở góc rất hẹp bên cánh phải, qua tay thủ môn lão luyện R. Dasaev của đội Liên Xô.
Năm 1992 : Giải được tổ chức tại Thụy Điển trong tình hình chính trị xáo trộn ở châu Âu . Đội Nam Tư bị UEFA cấm thi đấu cũng vì lý do chính trị và đội Đức lần đầu tiên ra sân với đội hình hợp nhất (giữa Đông Đức và Tây Đức).
Thay thế đội Nam Tư là Đan Mạch được gọi vào phút chót với sự chuẩn bị cập rập. Trận bán kết , các “chú lính chì” Đan Mạch thi đấu thoải mái và thắng đương kim vô địch Hà Lan bằng thi đá luân lưu 11 m sau khi hoà 2-2 ở 120 phút, vào gặp đội Đức tranh chức vô địch.
Chuyện “thần kỳ” đã xảy ra khi đội thay thế - Đan Mạch thắng đội Đức 2-0 ở trận chung kết. J. Jensen và Kim Vilfort ghi bàn cho Đan Mạch.
Năm 1996 : Lần đầu tiên 16 đội tham dự giải ở Anh, được chia thành bốn bảng, chọn ra tám đội vào vòng tứ kết. Điều đáng nói là, hai trận tứ kết và cả hai trận bán kết phải phân định thắng – thua bằng thi đá luân lưu 11 m.
Đội chủ nhà Anh chơi ấn tượng với chiến thắng 4-1 trước Hà Lan, thắng Scotland 2-0 ở vòng bảng, thắng Tây Ban Nha bằng thi đá 11m ở tứ kết, nhưng lại thất bại trước đội Đức ở bán kết cũng bằng thi đá 11 m sau khi hoà 1-1 ở 120 phút thi đấu.
Ở trận bán kết khác, Pháp và Czech cũng phải phân định thắng thua bằng “đấu súng” 11m sau khi hoà 0-0 qua 120 phút và phần thắng thuộc về các cầu thủ Czech.
Trận chung kết trên sân Wembley lần đầu tiên áp dụng luật bàn thắng vàng. Đội Czech dẫn trước ở phút 58. Cầu thủ dự bị của Đức O. Bierhoff vào sân, đánh đầu gỡ hoã 1-1 ở phút 73. Chính anh là người ghi bàn thắng vàng ấn định thắng lợi 2-1 cho đội Đức sau khi hiệp phụ thứ nhất mới diễn ra được bốn phút.
Năm 2000 : Lần đầu tiên giải được đồng tổ chức ở Hà Lan và Bỉ và hai đội chủ nhà cùng được quyền vào thẳng vòng chung kết.
Hà Lan thắng Pháp ở vòng bảng và thắng Nam Tư 6-1 ở tứ kết. Anh lần đầu tiên thắng Đức kể từ năm 1966, nhưng cả hai đội này đều bị loại sớm.
Pháp thắng Bồ Đào Nha 2-1 ở trận bán kết với bàn thắng gây tranh cãi của Zidane (phạt đền) ở những phút cuối của hiệp phụ thứ hai.
Italy thắng Hà Lan bằng thi đá 11 m ở trận bán kết khác sau khi hoà 0-0 qua 120 phút thi đấu.
Tưởng chừng Italy đã đoạt cúp sau khi M. Delvecchio sút tung lưới đội Pháp ở phút 55 trận chung kết và sau đó Del Piero bỏ lỡ hai cơ hội rõ ràng. Tuy nhiên, S. Wiltord cân bằng tỷ số 1-1, rồi D. Trezeguet mang lại cúp vô địch cho đội đương kim vô địch thế giới 1998 Pháp bằng bàn thắng ở hiệp phụ.
Năm 2004 : 16 đội bóng chuẩn bị tề tựu tại Bồ Đào Nha tranh chiếc cúp danh giá nhất của châu Âu. Đội chủ nhà đã thắng trong cuộc đua tranh quyền đăng cai giữa các đối thủ khác như Tây Ban Nha và “liên danh” Áo – Hungary.
Chiếc cúp vô địch Euro 2004 đến ngày 4-7 tới mới có chủ.
