Siết chặt quản lý hàng phế liệu nhập khẩu

Phế liệu nhập khẩu tăng vọt

Theo số liệu thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN và MT), nhu cầu NK phế liệu làm nguyên liệu trong các ngành sản xuất thép, giấy, nhựa, xi-măng... tăng cao trong thời gian gần đây. Năm 2017, tổng khối lượng phế liệu NK tăng gấp hai lần so năm 2016. Chỉ trong 5 tháng đầu năm nay, khối lượng nhựa phế liệu NK tăng đột biến, gấp gần hai lần so cả năm 2017. Tình trạng phế liệu dồn ứ nhiều ở các cảng biển, nhất là khu vực TP Hồ Chí Minh và Hải Phòng. Tại Tân cảng Sài Gòn, đến cuối tháng 6-2018 đã tồn đọng khoảng 4.500 công-ten-nơ, trong đó, riêng Tân cảng Cát Lái gần 3.500 công-ten-nơ; tại các cảng trên địa bàn TP Hải Phòng cũng tồn hơn 700 công-ten-nơ quá hạn 90 ngày.

Theo đại diện Tổng cục Môi trường thuộc Bộ TN và MT, nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng đột biến này do nhiều chủ hàng hoặc doanh nghiệp NK không đến làm thủ tục thông quan vì chưa có giấy xác nhận đủ điều kiện bảo vệ môi trường trong NK phế liệu làm nguyên liệu sản xuất, nhưng vẫn ký hợp đồng mua bán phế liệu. Thông tin từ các hãng tàu, một lượng lớn hàng phế liệu vẫn đang tiếp tục đổ về cảng biển nước ta, do khách hàng đã ký hợp đồng hoặc hàng được xếp lên tàu đang trên đường vận chuyển. Từ đầu năm nay, Trung Quốc đã chính thức ngừng NK 24 loại phế liệu phục vụ tái chế, khiến một lượng lớn các mặt hàng phế liệu từ Mỹ, châu Âu,... không được NK vào Trung Quốc mà phải tìm đường vào các nước châu Á khác, và Việt Nam là một “điểm đến”. Ước tính, mỗi năm Trung Quốc NK khoảng 7,3 triệu tấn nhựa phế liệu từ Mỹ, châu Âu và Nhật Bản. Nước ta và các nước Ðông Nam - Á có nguy cơ trở thành công trường chế biến các loại rác thải, phế liệu để cung cấp cho Trung Quốc.

Theo Quyết định số 73/QÐ-TTg ngày 19-12-2014 của Thủ tướng Chính phủ, quy định danh mục 36 mã hàng phế liệu được phép NK, chủ yếu là nhựa, sắt thép, giấy,… Tuy nhiên, qua một thời gian thực hiện, cho thấy đây là mặt hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro về môi trường, cất giấu hàng cấm. Phó Cục trưởng Xuất, nhập khẩu (Bộ Công thương) Trần Thanh Hải cho rằng, hiện chưa thể cấm nhập 100% phế liệu, nhưng phải có chiến lược sử dụng. Tuy nhiên, cần xem xét tính cấp thiết của việc NK phế liệu trong mối tương quan với khả năng gây ô nhiễm môi trường, nếu không có công nghệ xử lý an toàn thì không cho phép NK. Từ năm 2017 đến nay, ngành hải quan đã phát hiện hàng trăm vụ vi phạm liên quan hoạt động NK phế liệu với nhiều phương thức, thủ đoạn tinh vi. Mới đây, Cục Ðiều tra chống buôn lậu (Tổng cục Hải quan) đã ban hành các quyết định khởi tố vụ án hình sự về tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới đối với Công ty TNHH Dịch vụ thương mại xuất, nhập khẩu Ðức Ðạt (có địa chỉ tại huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình) do làm giả giấy tờ, tài liệu để nhập khẩu hơn 13 nghìn tấn phế liệu nhựa, tổng trị giá theo khai báo hải quan hơn 35 tỷ đồng. Những hành vi này có dấu hiệu của tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo quy định tại Bộ luật Hình sự. Cục Ðiều tra chống buôn lậu đã chuyển hồ sơ vụ việc cho cơ quan công an tiếp tục điều tra, làm rõ.

Tăng cường quản lý

Hiện nay, việc tồn đọng các công-ten-nơ phế liệu NK tại các cảng biển đang là mối quan tâm lớn của dư luận xã hội, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của các cảng; gây khó khăn trong lưu thông hàng hóa, giảm dung lượng bãi chứa công-ten-nơ, ảnh hưởng hoạt động của Hải quan và của các hãng tàu; làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp. Cục trưởng Hàng hải Việt Nam (Bộ Giao thông vận tải) Nguyễn Xuân Sang nhận định, vừa qua, một số tổ chức, cá nhân NK phế liệu đã có hành vi gian lận thương mại như giả mạo giấy xác nhận, dùng giấy xác nhận của các doanh nghiệp khác, đăng ký “địa chỉ ma”, chuyển địa chỉ không cập nhật nhưng cố tình nhập phế liệu không đáp ứng quy chuẩn, quy định sau đó bỏ hàng (hàng vô chủ), gây tồn đọng phế liệu tại các cảng biển. Ðể giải quyết tình trạng ùn ứ công-ten-nơ phế liệu tại các cảng biển, trước khi hàng phế liệu NK vào cảng, cần phải làm rõ các vấn đề chủ hàng là ai, hàng hóa NK cụ thể là gì? Nếu không trả lời được, cần tạm dừng việc NK hàng phế liệu lên cảng và có cơ chế xử lý đối với các hãng tàu vận chuyển hàng không đúng quy định. Hiện nay, nước ta chưa có cơ chế phòng ngừa, kiểm soát việc NK phế liệu từ xa, từ nước ngoài, chỉ khi tàu cập cảng, hàng hóa được vận chuyển lên cảng, lúc đó mới làm thủ tục thông quan, kiểm tra giấy phép NK phế liệu. Vì thế, cơ quan chức năng luôn bị động, phải đối phó với những chủ tàu, chủ hàng cố tình vi phạm hoặc gian lận,...

Từ đầu tháng 6 vừa qua, Tổng công ty Tân cảng Sài Gòn đã ngừng tiếp nhận các công-ten-nơ nhựa, giấy phế liệu chuyển từ các cảng nội địa khác về cảng đích là cảng Cát Lái. Ðồng thời, chỉ tiến hành dỡ hàng từ tàu sau khi khách hàng xuất trình đủ giấy phép NK của lô hàng được cơ quan thẩm quyền cấp còn hiệu lực và văn bản cam kết thời gian nhận hàng cụ thể. Tổng công ty cũng kiến nghị, đối với các lô hàng đã nhập về, nếu không đủ giấy tờ NK hợp lệ, các cơ quan chức năng cần sớm có văn bản hướng dẫn cho khách hàng, hãng tàu tái xuất hoặc thanh lý; có quy định hạn chế lượng hàng nhựa, giấy phế liệu nhập về, tạo điều kiện về mặt thủ tục để giải phóng hàng tồn đọng. Tuy nhiên, phía hải quan cho rằng, việc từ chối tiếp nhận hàng hóa của Tổng công ty Tân cảng Sài Gòn sẽ dẫn đến việc hãng tàu, chủ hàng lựa chọn cảng khác để làm hàng. Do vậy, Bộ Tài chính kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Giao thông vận tải có văn bản hướng dẫn doanh nghiệp cảng kiểm tra giấy xác nhận đủ điều kiện về bảo vệ môi trường trước khi cho hàng hóa dỡ xuống cảng.

Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, phế liệu NK phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật môi trường và thuộc danh mục phế liệu được phép NK, tuy nhiên, Bộ TN và MT mới ban hành quy chuẩn đối với một số loại phế liệu như: giấy, nhựa, sắt thép, còn một số phế liệu khác chưa có quy chuẩn. Cơ quan hải quan gặp khó khăn vì không có quy chuẩn, tiêu chuẩn để xác định, cũng như không có cơ sở để bác bỏ việc khai báo của doanh nghiệp. Vì thế, Bộ TN và MT cần sớm nghiên cứu, ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật đối với phế thải và phế liệu, hướng dẫn chi tiết để hải quan thực hiện. Về lâu dài, đây cũng là cơ sở để các cơ quan quản lý nhà nước thống nhất trong việc quản lý đối với tất cả mặt hàng phế liệu NK, bảo đảm thực hiện đúng quy định của pháp luật, tránh tình trạng doanh nghiệp NK phế liệu có hành vi khai báo gian dối, trốn tránh việc tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường. Việc cấp bách cần thực hiện ngay là có cơ chế trao đổi thông tin liên quan đến NK phế liệu giữa các bộ: Công an, Công thương, Tài chính và TN và MT, cung cấp cho các địa phương để cùng quản lý. Những doanh nghiệp, lô hàng NK vào không có giấy phép NK thì cương quyết ngăn chặn. Bộ Công thương cần sớm nghiên cứu xây dựng, công bố danh mục chi tiết hàng hóa đã qua sử dụng cấm NK, nhất là hàng tiêu dùng, hàng gia dụng bằng kim loại, nhựa, cao-su và các chất liệu khác theo quy định, theo hướng hạn chế thấp nhất việc NK các hàng hóa đã qua sử dụng, tránh trường hợp doanh nghiệp lợi dụng khai man NK về sử dụng làm phế liệu. Ðể Việt Nam không trở thành “bãi rác” của khu vực cũng như thế giới, Bộ TN và MT cần phối hợp Bộ Công thương nghiên cứu, đánh giá, xây dựng chính sách nhằm siết chặt việc NK phế liệu, từng bước có lộ trình hạn chế, tiến tới cấm nhập khẩu mặt hàng phế liệu.