Từ sức mạnh bên trong đến năng lực cạnh tranh quốc gia
- Văn hóa doanh nghiệp
LÊ QUỐC VINH
Chủ tịch Hội đồng quản trị Le Group
Nếu văn hóa doanh nghiệp chỉ là những giá trị cốt lõi được đóng khung trên tường, những hoạt động gắn kết nhân viên hay những tuyên ngôn đẹp đẽ về sứ mệnh và tầm nhìn, sẽ rất khó giải thích tại sao nó có thể tạo ra năng lực cạnh tranh. Văn hóa chỉ thật sự phát huy giá trị kinh tế khi bước ra khỏi khẩu hiệu, trở thành năng lực quản trị và thẩm thấu vào từng lựa chọn của doanh nghiệp.
Những khế ước không được viết thành hợp đồng
Doanh nghiệp vận hành bằng vô số hợp đồng.Nhưng bên dưới những văn bản pháp lý ấy còn tồn tại một lớp cam kết khác, hiếm khi được viết đầy đủ thành điều khoản. Tôi gọi đó là Moral Contract - Khế ước đạo đức.
Người lao động trao cho doanh nghiệp thời gian, năng lực và một phần cuộc đời mình với kỳ vọng được đối xử công bằng và tôn trọng. Khách hàng trả tiền với niềm tin rằng, doanh nghiệp sẽ không lợi dụng sự thiếu thông tin của họ.
Đối tác hợp tác với kỳ vọng lời hứa được giữ. Xã hội cho phép doanh nghiệp sử dụng các nguồn lực để tạo ra của cải và lợi nhuận, đồng thời kỳ vọng hoạt động ấy không gây tổn hại đến lợi ích chung.
Pháp luật xác định doanh nghiệp được phép và không được phép làm gì, nhưng khế ước đạo đức đặt thêm một câu hỏi khó hơn: Doanh nghiệp nên làm gì?
Khoảng cách giữa “được phép” và “nên làm” chính là một trong những không gian quan trọng nhất của đạo đức kinh doanh. Một doanh nghiệp có thể chưa vi phạm pháp luật nhưng vẫn đánh mất niềm tin nếu cách hành xử của nó đi ngược những kỳ vọng chính đáng của con người và xã hội.
Ngược lại, mỗi lần doanh nghiệp giữ lời, hành xử công bằng, dám nhận trách nhiệm hay chấp nhận thiệt thòi trước mắt để bảo vệ điều mình cho là đúng, nó đang tích lũy một tài sản vô hình: Trust Capital - Vốn niềm tin.
Niềm tin kiến tạo những giá trị kinh tế thực chất: Khách hàng quay lại, người lao động muốn gắn bó, người giỏi muốn gia nhập, đối tác sẵn lòng song hành lâu hơn... Và hơn thế, khi khủng hoảng xảy ra, một doanh nghiệp tích lũy đủ vốn niềm tin thường nắm giữ một đặc quyền rất quý giá: Cơ hội được lắng nghe trước khi bị phán xét.
Tuy nhiên, nếu coi “doanh nhân dân tộc” là một danh hiệu có tính định vị thì tiêu chuẩn phải cao hơn. Doanh nhân dân tộc không chỉ làm giàu hợp pháp, mà còn phải sẵn sàng và dám hy sinh tài sản, công sức của mình cho sự nghiệp cạnh tranh, phát triển quốc gia, phụng sự lợi ích chung của dân tộc.
Đó là cách văn hóa dần trở thành năng lực cạnh tranh. Những giá trị doanh nghiệp thật sự tin tưởng tạo nên khế ước đạo đức với những người chung quanh. Việc tôn trọng những khế ước ấy thể hiện qua hành vi; sự nhất quán của hành vi qua thời gian tạo nên niềm tin. Khi niềm tin được tích lũy đủ lâu, nó trở thành một loại vốn và tạo thêm khả năng phát triển cho doanh nghiệp.
Khi quyền lựa chọn được chia sẻ với máy
Sự xuất hiện của AI khiến câu chuyện ấy có thêm một chiều kích mới. Trước đây, khi nói văn hóa chi phối cách doanh nghiệp lựa chọn, chúng ta mặc nhiên
Robot phục vụ trong hành trình ứng dụng AI vào dịch vụ.
Robot phục vụ trong hành trình ứng dụng AI vào dịch vụ.
Chủ tịch Hội đồng quản trị Le Group hiểu con người đưa ra lựa chọn. Điều đó đang thay đổi. AI đã tham gia tuyển dụng, đánh giá nhân viên, cấp tín dụng, định giá, phân phối nội dung và nhận diện rủi ro. Phạm vi những quyết định được máy hỗ trợ hoặc tự động thực hiện chắc chắn còn mở rộng.
Vậy, khi một phần quyền lựa chọn được trao cho máy, văn hóa doanh nghiệp sẽ nằm ở đâu?
Văn hóa phải đi sâu vào chính cách doanh nghiệp thiết kế và vận hành công nghệ. Những giá trị trước đây yêu cầu con người tuân thủ thì nay cũng phải được phản ánh trong cách lựa chọn dữ liệu, thiết kế hệ thống, xác lập quyền giám sát, bảo vệ sự riêng tư và quy định những giới hạn mà máy không được quyền vượt qua.
Doanh nghiệp có thể ủy quyền cho AI thực hiện một quyết định, nhưng không thể ủy quyền cho AI trách nhiệm đạo đức về quyết định ấy. Nếu một thuật toán đối xử bất công với ứng viên, xâm phạm quyền riêng tư của khách hàng hay gây tổn hại cho con người, câu trả lời “thuật toán quyết định như vậy” không giải phóng doanh nghiệp khỏi trách nhiệm. Khế ước đạo đức vẫn tồn tại giữa doanh nghiệp và người chịu tác động.
AI, vì thế, không làm văn hóa doanh nghiệp kém quan trọng đi. Công nghệ ngày càng có thể được mua, thuê và sao chép dễ dàng hơn. Nhiều doanh nghiệp có thể dùng cùng một mô hình AI, cùng hạ tầng và những công cụ gần giống nhau, nhưng họ không có cùng triết lý sử dụng công nghệ, cùng giới hạn đạo đức, cùng cách đối xử với con người, và chắc chắn không thể mua ngay một lịch sử được tin cậy.
Từ niềm tin của doanh nghiệp đến niềm tin vào một nền kinh tế
Nếu chỉ một doanh nghiệp hành xử như vậy, văn hóa tạo ra lợi thế cho doanh nghiệp đó. Nhưng nếu hàng trăm nghìn doanh nghiệp cùng coi trọng việc giữ lời, minh bạch, chất lượng, công bằng, trách nhiệm, thượng tôn pháp luật và tôn trọng con người, điều được tạo ra không còn thuộc riêng một doanh nghiệp. Nó trở thành hạ tầng niềm tin của nền kinh tế.
Một nền kinh tế không chỉ vận hành bằng đường sá, cảng biển, năng lượng, viễn thông hay dữ liệu. Nó còn vận hành bằng khả năng con người và các tổ chức tin nhau đủ để giao dịch, đầu tư, hợp tác và chấp nhận những cam kết dài hạn.
Thủ tướng Lê Minh Hưng dự Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp về chủ đề “Tháo gỡ điểm nghẽn - Khơi thông nguồn lực - Thúc đẩy tăng trưởng” (Ảnh NHẬT BẮC)
Thủ tướng Lê Minh Hưng dự Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp về chủ đề “Tháo gỡ điểm nghẽn - Khơi thông nguồn lực - Thúc đẩy tăng trưởng” (Ảnh NHẬT BẮC)
Ở nơi niềm tin thấp, xã hội phải bỏ thêm nguồn lực cho kiểm tra, giám sát, phòng vệ, tranh chấp và xử lý những hành vi cơ hội. Niềm tin không thay thế pháp luật và các thiết chế kiểm soát, nhưng nó làm giảm ma sát của cả nền kinh tế.
Khi doanh nghiệp Việt Nam bước ra thế giới, đối tác quốc tế không chỉ đánh giá sản phẩm. Họ còn đánh giá cách doanh nghiệp giữ cam kết, tuân thủ chuẩn mực, đối xử với người lao động, bảo vệ khách hàng, chịu trách nhiệm khi có vấn đề xảy ra.
Văn hóa của từng doanh nghiệp, vì thế, có thể dần kết tinh thành văn hóa kinh doanh của một nền kinh tế, góp phần tạo nên danh tiếng quốc gia. Và danh tiếng ấy tác động ngược trở lại khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Đó là con đường để văn hóa doanh nghiệp đi từ sức mạnh bên trong một tổ chức đến một cấu phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.
Sản phẩm robot cho ngành cơ khí chế tạo của Automech.
Sản phẩm robot cho ngành cơ khí chế tạo của Automech.
10 năm và câu hỏi cho thập niên tiếp theo
Năm 2026 đánh dấu tròn 10 năm kể từ khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 1846/QĐ-TTg ngày 26/9/2016, lấy ngày 10/11 hằng năm là Ngày Văn hóa doanh nghiệp Việt Nam. Ngay từ đầu, mục tiêu đã hướng tới môi trường kinh doanh thượng tôn pháp luật, đề cao đạo đức kinh doanh, trách nhiệm xã hội, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững.
Cuộc vận động “Xây dựng Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam” được phát động sau đó. 10 năm qua, cùng với hoạt động của Hiệp hội Phát triển Văn hóa doanh nghiệp Việt Nam (VNABC), Bộ tiêu chí Văn hóa kinh doanh Việt Nam, chương trình xét công nhận Doanh nghiệp đạt chuẩn Văn hóa kinh doanh Việt Nam và Diễn đàn Văn hóa kinh doanh Việt Nam, văn hóa doanh nghiệp đã ngày càng hiện diện rõ hơn trong đời sống kinh doanh.
Nhưng một dấu mốc 10 năm chỉ thật sự có ý nghĩa nếu nó giúp chúng ta nhìn về phía trước. Nếu 10 năm đầu là hành trình tạo dựng nhận thức, 10 năm tiếp theo cần biến nhận thức ấy thành năng lực thật sự.
Văn hóa phải đi từ những tuyên ngôn giá trị đến những hành vi có thể nhìn thấy trong cách doanh nghiệp tuyển dụng, đãi ngộ, bán hàng, đầu tư, chăm sóc khách hàng và ứng xử khi gặp khủng hoảng. Nó cần bước ra khỏi phạm vi nội bộ để trở thành những khế ước đạo đức với người lao động, khách hàng, đối tác, cộng đồng và môi trường.
Phối cảnh tuyến metro số 2 đoạn Bến Thành - Tham Lương.
Phối cảnh tuyến metro số 2 đoạn Bến Thành - Tham Lương.
Trong thời đại AI, những giá trị ấy còn phải đi vào cách doanh nghiệp thiết kế và sử dụng công nghệ. Việc xây dựng văn hóa cần vượt khỏi những hoạt động phong trào để hướng tới khả năng tích lũy và đo lường vốn niềm tin. Và xa hơn nữa, nỗ lực của từng doanh nghiệp cần góp phần hình thành những chuẩn mực kinh doanh tiến bộ cho cả nền kinh tế.
Diễn đàn Văn hóa kinh doanh Việt Nam 2026, trong dấu mốc 10 năm ấy, vì vậy, có thể mở ra một cuộc đối thoại mới: Không chỉ nhìn lại chúng ta đã làm gì cho văn hóa doanh nghiệp, mà cùng trả lời câu hỏi văn hóa có thể đóng góp gì cho năng lực phát triển của Việt Nam trong một thời đại đang thay đổi rất nhanh.
10 năm trước, chúng ta bắt đầu một cuộc vận động để văn hóa được nhìn nhận đúng vị trí trong đời sống doanh nghiệp. 10 năm tới cần đi xa hơn: Để những giá trị được tuyên bố trở thành lựa chọn có trách nhiệm; những lựa chọn ấy bồi đắp khế ước đạo đức giữa doanh nghiệp với con người và xã hội; việc giữ những khế ước ấy tích lũy thành vốn niềm tin; và niềm tin của hàng triệu chủ thể kinh doanh trở thành sức mạnh chung của nền kinh tế.
Ngày xuất bản: 16/10/2026
Trình bày: Duy Long
Ảnh: Báo Nhân Dân