Khu công nghiệp sinh thái tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế

Giảm phát thải để phát triển bền vững

Theo Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), khi bước vào một giai đoạn phát triển mới sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh trở thành vùng công nghiệp liên kết lớn nhất Việt Nam. Sau sáp nhập Thành phố Hồ Chí Minh có 59 khu công nghiệp, khu chế xuất với khoảng trên 5.900 doanh nghiệp đang hoạt động.

Bà Lê Thanh Thảo, Trưởng đại diện UNIDO cho hay, trong hơn 10 năm qua, UNIDO đã và đang đồng hành cùng Việt Nam triển khai Chương trình khu công nghiệp sinh thái, trong đó có Khu công nghiệp Hiệp phước, Thành phố Hồ Chí Minh. Điều này không đơn thuần là sự mở rộng về quy mô quản lý, mà là mở ra những cơ hội chiến lược chưa từng có như: từ quy hoạch từng khu đơn lẻ tiến tới quy hoạch liên vùng thống nhất; từ mô hình phát triển truyền thống hướng đến mô hình công nghiệp sinh thái-thông minh-tuần hoàn và carbon thấp. Và từ cách tiếp cận dựa vào nguồn lực nội tại chuyển sang thu hút tài chính xanh, công nghệ cao và dòng vốn đầu tư bền vững. Theo ông Giang Ngọc Phương, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần khu công nghiệp Hiệp Phước, nhiều doanh nghiệp trong khu công nghiệp đã từng bước tiếp cận kinh tế tuần hoàn, mô hình “cộng sinh công nghiệp” để thực hiện mô hình khu công nghiệp sinh thái, tiến tới mục tiêu Net zero. Đơn cử, tại trạm nghiền xi-măng Hiệp Phước của Công ty TNHH Siam City Cement (Việt Nam)-INSEE, danh mục sản phẩm xi-măng “xanh” có hàm lượng phát thải các-bon thấp nhờ tăng cường sử dụng các phụ phẩm tro bay, xỉ thép, giúp giảm hệ số clinker trong xi-măng. Ngoài ra, giải pháp đồng xử lý chất thải trong lò nung xi-măng tại INSEE giúp tiêu hủy triệt để các loại chất thải khó tái chế ở nhiệt độ cao; đồng thời tận dụng nhiệt lượng từ chất thải thông qua hệ thống thu hồi nhiệt thải để thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch, giúp giảm đáng kể lượng phát thải CO2 và giảm áp lực lên các bãi chôn lấp. Kết quả đến tháng 8/2025, Khu công nghiệp Hiệp Phước đã thực hiện bảy mô hình cộng sinh công nghiệp và bốn mô hình cộng sinh đô thị, qua đó tổng số tiền tiết kiệm được từ chuyển đổi mô hình là gần 66 tỷ đồng; tiềm năng giảm phát thải là 22.845 tấn CO2 hằng năm, tiềm năng tiết kiệm điện là 32.598MWh/năm và tiết kiệm nước là 215.732m³/năm. Về mô hình chuyển đổi có giá trị gia tăng cao, ông Nguyễn Tấn Phong, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tân Thuận (chủ đầu tư xây dựng khu chế xuất Tân Thuận, Quận 7) cho biết: Với yêu cầu chiến lược trở thành quốc gia công nghiệp hiện đại, đổi mới sáng tạo công nghệ và chuyển đổi số, khu chế xuất Tân Thuận hướng tới công nghiệp 4.0 và hợp tác với chính quyền thành phố đảm nhiệm vai trò dẫn đầu quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Khu chế xuất chú trọng chuyển đổi sang mô hình ít thâm dụng lao động, tăng “chất xám”.

Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh Minh (Hepza) cho biết, hiện có ba khu công nghiệp thí điểm mô hình khu công nghiệp sinh thái- khu công nghiệp thông minh là Khu công nghiệp Hiệp Phước, Khu công nghiệp Phú Mỹ 2 và Khu công nghiệp chuyên sâu Phú Mỹ 3. Trong đó, các doanh nghiệp thực hiện xu hướng “xanh”, tiến gần hơn đến các mục tiêu quốc tế trong phát triển bền vững, đơn cử là: SDGs, ESGs (ESG: Môi trường, xã hội và quản trị, SDGs: Mục tiêu phát triển bền vững), một chìa khóa để thu hút vốn FDI chất lượng cao.

Chuyển đổi công nghệ đi đôi với chính sách pháp luật

Ông Giang Ngọc Phương cho rằng, mô hình khu công nghiệp sinh thái là nhu cầu tất yếu nhằm đáp ứng quy định của pháp luật cũng như mệnh lệnh của thị trường. Hiện nay, hàng hóa của Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn đáp ứng nhu cầu xuất khẩu, nhất là thị trường các nước tiên tiến. Hàng hóa ngày càng có xu hướng thân thiện với môi trường, ít tiêu hao nhiên liệu và giảm phát thải. Chủ tịch Hiệp hội các doanh nghiệp khu công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh Đào Xuân Đức cho biết: Để thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi mô hình hoạt động, doanh nghiệp cần chính sách hỗ trợ về tín dụng, đầu tư, đổi mới công nghệ từ Nhà nước. Cùng với đó, công tác đầu tư hạ tầng giao thông, logistics và định hướng thu hút ngành nghề ưu tiên cũng cần được thành phố thực hiện đồng bộ, thông suốt để kêu gọi và thu hút nhà đầu tư.

Một trong những kết quả bước đầu ghi nhận từ quá trình xanh hoá khu công nghiệp là: các doanh nghiệp sản xuất đã giảm sử dụng nguyên vật liệu, nước, năng lượng và hóa chất độc hại; Giảm thiểu phát thải khí nhà kính; Tiết kiệm chi phí sản xuất, đạt hiệu quả kinh tế; Tiếp cận công nghệ mới và cơ chế hỗ trợ tài chính xanh; Tăng cường tính cạnh tranh và nắm băt các cơ hội cũng như yêu cầu của chuỗi cung ứng.

Ông Lê Văn Thinh, Phó Trưởng ban Hepza đánh giá: Chuyển đổi “xanh” được xem như cú hích quan trọng, mở ra giai đoạn mới cho công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh. Đó là cạnh tranh bằng công nghệ, bằng hiệu suất, mang lại giá trị gia tăng, chú trọng thay thế những mô hình sản xuất đã cũ kỹ, mật độ doanh nghiệp lớn, hạ tầng kỹ thuật lạc hậu và phát thải cao. Để từ đó rút kinh nghiệm để Thành phố Hồ Chí Minh nhân rộng mô hình, lộ trình, lựa chọn giải pháp chuyển đổi. Tuy nhiên, Ông Thinh cũng nêu ra một số rào cản tác động đến quá trình chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp sinh thái là thách thức về tài chính với các nhà đầu tư hạ tầng thứ cấp như kinh phí mua sắm máy móc, chuyển đổi công nghệ cũng như chính sách pháp luật chưa theo kịp với nhu cầu chuyển đổi của các mô hình “cộng sinh công nghiệp”. Do đó, nút thắt pháp lý về đất đai - môi trường, sức ì trong chuyển đổi công nghệ, thiếu nhân lực và chuyên gia về quản lý các-bon, thiếu các quỹ tín dụng xanh dành cho doanh nghiệp cần sớm được tháo gỡ.

Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang chuyển đổi khu công nghiệp sang mô hình sinh thái, tăng hàm lượng chất xám, chú trọng nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này chính là xu hướng tất yếu giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng xu thế toàn cầu về phát triển xanh và bền vững.