Chúng tôi đi chầm chậm trên phố Khâm Thiên trong ánh nắng ấm áp của ngày chính đông. Khu phố ồn ã, náo nhiệt với những cửa hiệu kinh doanh sầm uất. Thành kính đứng trước "Ðài tưởng niệm Khâm Thiên" - nơi tưởng niệm 289 người dân đã bị giết hại và hơn 2.000 ngôi nhà của khu phố này bị phá sập, hư hỏng nặng trong đêm 26-12-1972 dưới sức tàn phá ghê gớm của bom B52. Khác với cảnh náo nhiệt của phố phường, mọi người đến đây đều có chung một cảm xúc thương đau, song cũng đầy tự hào về tinh thần quyết chiến của người dân Khâm Thiên cũng như của người dân Thủ đô Hà Nội trong chiến dịch 12 ngày đêm.
Chúng tôi cùng ông Phạm Duy Tiến, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh phường Khâm Thiên, đến thăm chủ nhân ngôi nhà số 19, ngõ Sân Quần. Ðón khách là ông Nguyễn Văn Cầu, 76 tuổi. Khi được hỏi về những kỷ niệm của những ngày Mỹ ném bom Hà Nội, ông thoáng trầm tư, trò chuyện với chúng tôi về một miền ký ức đau thương.
Gia đình ông Nguyễn Văn Cầu gắn bó với khu phố này từ những năm 50 của thế kỷ trước. Những ngày bom Mỹ đánh phá Hà Nội, ông là công nhân kiêm Tiểu đội trưởng đội tự vệ Chiến Thắng của Nhà máy in Lê Cường. Tiểu đội của ông có 12 người, được trang bị một khẩu súng máy 12 ly 7. Trong chiến dịch 12 ngày đêm, ông và những đồng chí trong đội dân quân tự vệ vừa hoạt động sản xuất vừa chiến đấu. Nhiều khi đang đứng máy tại xưởng, nghe còi báo động là cả tiểu đội lại chạy vội lên gác 5 của tòa nhà ở số nhà 75, phố Hàng Bồ để ngắm bắn máy bay.
Ngày 22-12 khi Mỹ tiến hành ném bom rải thảm khu vực ga Hàng Cỏ, ông Cầu đưa vợ và bốn con nhỏ về sơ tán tại Bắc Ninh. Nhưng đúng ngày 25, vợ con ông lại quay về nhà để mua đồ đạc chuẩn bị cho đợt sơ tán dài ngày. 10 giờ ngày 26-12, nhận được thông báo: Có khả năng địch sẽ đánh bốn cửa ô Hà Nội.
Vậy là từ 10 giờ sáng, tiểu đội ngừng sản xuất để tiến hành trực chiến, buổi chiều ngày 26, ông tranh thủ tạt về qua nhà dặn dò vợ phải đưa con xuống hầm tránh bom từ sớm. Không ngờ đó cũng là lần cuối ông được gặp lại người vợ và con trai mình.
Ðêm 26, tiểu đội của ông làm nhiệm vụ trực chiến. Từ khoảng 21 giờ 30 phút đến 22 giờ còi báo động hú dài không ngớt, đến 11 giờ kém 15 phút khi máy bay Mỹ vào, loa công cộng phát tin "máy bay cách Hà Nội 50 km... 30km" là cả bầu trời Thủ đô đã rực lửa, các loại vũ khí phòng không nhiều tầng nhiều lớp thi nhau nhả đạn, cả khu nhà 5 tầng rung chuyển.
Ðến 24 giờ đêm, khi tình hình yên ắng trở lại thì ông vội vàng nhảy lên chiếc xe đạp lao nhanh qua khu vực Bờ Hồ, phố Quán Sứ. Trong đêm tối nhưng ông vẫn nhìn rõ cảnh đổ nát, gạch ngói bắn tứ tung. Khi về đến khu nhà của gia đình, tất cả đã bị tàn phá không còn nhận ra, ngôi nhà cấp bốn bị phá hủy hoàn toàn.
Ðau xót hơn cả là căn hầm trú ẩn tập trung của con ngõ Sân Quần - nơi có vợ và con trai ông, bị trúng bom, hơn 40 người đều đã chết. Vợ ông chỉ còn nửa người và thi thể người con trai bị mất một chân, không chỉ mất đi người vợ và đứa con, ông còn mất một người anh và hai cháu ruột.
Còn ông Trần Quang Phong, trú tại số 17 ngõ 132, kể lại: Khi chiến dịch 12 ngày đêm diễn ra ông đang là trung úy, trợ lý tác chiến của Quân chủng Phòng không - Không quân. Ðúng ngày 18-12-1972, ông trực chiến tại Sở chỉ huy K9- chùa Trầm, đơn vị nhận được tin: "Sắp tới địch sẽ có một đợt hoạt động rất lớn" nhưng không biết chính xác chúng sẽ hoạt động vào thời gian nào. Khoảng 19 giờ 30 phút ngày 18-12, có nhiều tốp máy bay bay vào Hà Nội, ngay lập tức các đơn vị bắt mục tiêu rất nhanh.
Tên lửa và pháo phòng không bắn rực trời. Ðến tận khi ấy nhiều người vẫn chưa tin là Mỹ đánh phá Hà Nội bằng B52. Khoảng hơn 20 giờ, đồng chí Nguyễn Quang Hùng lên báo cáo với Tư lệnh Lê Văn Tri "đã bắn rơi một máy bay B52", Tư lệnh hỏi lại ngay: "Có đúng là B52 không? Ðã bắt được giặc lái chưa?"...
Sau khi khẳng định tin đó, khu vực sở chỉ huy vui như ngày hội. Trong những ngày đó, ông bận trực và làm việc cả ngày lẫn đêm. Ðến ngày 24-12, kết thúc phiên trực ban, ông tranh thủ qua nhà đưa cô con gái 3 tuổi ra sơ tán tại K12. Ðêm 26, khi Khâm Thiên bị máy bay B52 oanh tạc, vợ và mẹ vợ ông vẫn còn ở nhà. Ðến ngày 27, ngay khi hết trực ban ông vội vàng trở về nhà, căn nhà đã bị phá nát, một quả bom nổ sát ngay cửa. Nhưng may mắn là vợ và mẹ vợ ông vẫn an toàn.
Cũng có mặt tại Sở chỉ huy K9 vào đúng chiến dịch 12 ngày đêm, bà Ðỗ Thị Vân, ở số 202 - ngõ 2B khi ấy là nữ chiến sĩ báo vụ của Ðại đội 1, Trung đoàn 26, cùng đồng đội của mình trực chiến tại sở chỉ huy, hằng ngày họ thay nhau đảm nhận từ 1 đến 2 phiên ban bảo đảm thông tin liên lạc cho chiến dịch. Ðiều kiện ăn ở và làm nhiệm vụ trong những ngày tháng chiến tranh đó rất khó khăn, một bữa ăn có khi phải bỏ dở để chạy xuống hầm trú ẩn đến mấy lần.
Những ngày Hà Nội bị đánh phá ác liệt, họ thường đứng ngóng về phía Thủ đô trắng trời khói bụi, đỏ lửa bom đạn mà lòng đau thắt. Tuy không được tận mắt chứng kiến cảnh tượng tang thương tại khu phố Khâm Thiên nhưng trước đây bà Vân đã từng đứng trong hàng ngũ dân quân tự vệ thành phố Hải Phòng, từng đi tìm xác người dân dưới những đống đổ nát sau những lần máy bay Mỹ ném bom nên bà thấu hiểu những mất mát, đau thương và tội ác tày trời của giặc Mỹ. Những lúc hết ca trực, ngồi nghe tin tức phát đi từ đài phát thanh các chiến sĩ trong tiểu đội lại ôm nhau khóc.
Kỷ niệm đáng nhớ nhất trong cuộc đời quân ngũ đối với người cựu chiến binh này là ngay trong đêm 22-12, thời điểm ác liệt của chiến dịch, Sở chỉ huy Quân chủng đã được đón Thủ tướng Phạm Văn Ðồng tới thăm và bức ảnh bà chụp với các đồng chí lãnh đạo khi đang trực chiến tại sở chỉ huy được trưng bày tại Bảo tàng Phòng không - Không quân đã từ lâu trở thành niềm tự hào về thời tuổi trẻ trong quân ngũ không ít khó khăn nhưng cũng đầy sôi nổi và nhiệt huyết.
Cả ông Cầu, ông Phong và bà Vân, những người có những kỷ niệm khó phai trong chiến dịch 12 ngày đêm giờ đây được tận mắt chứng kiến những đổi thay, những bước phát triển từng ngày từng giờ của người dân khu phố. Họ tin vào lớp cán bộ quản lý trẻ tháo vát, năng động của phường Khâm Thiên, những người đã có nhiều cố gắng mang lại diện mạo mới, cuộc sống mới cho người dân khu phố trong suốt thời gian qua.
Nhìn những cửa hàng kinh doanh lấp lánh, những bảng hiệu sáng trưng ánh đèn, những người trẻ tuổi như chúng tôi khó có thể hình dung và cảm nhận hết những gì diễn ra cách đây 35 năm. Nhưng "Ðài tưởng niệm Khâm Thiên" còn sừng sững đứng đó, nhắc mọi người luôn nhớ về những ngày đêm đau thương nhưng cũng đầy oanh liệt của người dân Hà Nội.
