Tại xã An Xuân, nơi có trữ lượng diatomit, nhiều nhất, dọc hai bên đường đi qua địa bàn các thôn Xuân Lộc, Xuân Bình thấy khoáng sản rơi vãi khắp nơi. Hàng chục ha đất sản xuất, đất rừng trồng bị cày xới, tạo ra những hầm hố loang lổ. Tại thôn Xuân Lộc, có hàng chục điểm khai thác diatomite tự do. Hằng ngày, người dân tại chỗ ngang nhiên đào bới, khai thác diatomite cho vào bao tải, chất thành từng đống để vận chuyển một cách công khai. Tại một số điểm có khối lượng diatomite lớn, có cả máy đào công suất lớn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường trong khu vực. Nhiều người dân đã phá bỏ cả các loại cây trồng như mía, sắn để lấy đất khai thác diatomite bán kiếm lợi.
UBND xã An Xuân cho biết, tình trạng khai thác trái phép diatomite diễn ra từ nhiều năm qua, chính quyền địa phương thường xuyên phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tuy An kiểm tra, vận động người dân cam kết không tham gia khai thác diatomite gây ảnh hưởng đến đất sản xuất, hủy hoại môi trường và thất thoát tài nguyên; đồng thời đề nghị các ngành chức năng có hướng xử lý nhưng đến nay vẫn khó ngăn chặn triệt để. Theo báo cáo của xã, hiện còn tồn tại sáu điểm khai thác diatomite, với 27 hộ dân thường xuyên tham gia đào bới đất có độ sâu từ 2 đến 4 m để lấy khoáng sản đi bán.
Qua đợt kiểm tra mới đây, các ngành chức năng huyện Tuy An phát hiện gần 850 m3 diatomite dạng thô được chất thành đống chưa kịp đưa đi tiêu thụ. Phó Chủ tịch UBND xã An Xuân Lê Văn Nhơn cho biết, diatomite nằm rải rác ở các thôn Xuân Hòa, Xuân Lộc và Xuân Bình. Lượng diatomite khai thác trái phép tuồn ra khỏi địa bàn, chính quyền địa phương không thể kiểm soát được vì các đối tượng thường vận chuyển vào ban đêm, rất khó ngăn chặn. Lúc cao điểm, có ngày khối lượng diatomite bán ra khỏi địa bàn lên đến hàng chục tấn.
Theo Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Yên, Công ty cổ phần Khoáng sản Phú Yên là đơn vị duy nhất được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép khai thác loại khoáng sản này. Theo đó, công ty được phép khai thác từ năm 2011 với diện tích 11,8 ha, thời gian khai thác 15 năm. Thời gian gần đây, lợi dụng việc được cấp phép, công ty này tổ chức khai thác không đúng địa điểm. Xí nghiệp diatomite Tuy An thuộc công ty này có biểu hiện chỉ khai thác cầm chừng, còn chủ yếu tổ chức thu mua khoáng sản trong dân. Theo quan sát của phóng viên, hiện, Xưởng diatomite An Xuân của Xí nghiệp diatomite Tuy An đã ngưng hoạt động, nhà làm việc, nhà xưởng xuống cấp, hoang tàn.
Trước tình hình nêu trên, ngày 3-4, UBND huyện Tuy An đã thành lập đoàn kiểm tra, xử lý và ngày 12-4, quyền Chủ tịch UBND huyện Tuy An Nguyễn Phụng Ngoạn đã ký quyết định xử phạt hành chính Công ty CP Khoáng sản Phú Yên 7,5 triệu đồng, vì khai thác khoáng sản diatomite ngoài diện tích được cấp phép.
Theo quyền Chủ tịch UBND huyện Tuy An, mặc dù trên địa bàn chỉ có duy nhất một đơn vị được cấp phép khai thác, nhưng hàng loạt doanh nghiệp, dù chưa có giấy phép của cơ quan chức năng vẫn lén lút khai thác, chế biến và tiêu thụ diatomite. Ðó là chưa kể toàn tỉnh hiện có hơn 60 đơn vị mua bán, sản xuất hóa chất có sử dụng diatomite. Ðể ngăn chặn triệt để tình trạng khai thác trái phép khoáng chất diatomite tràn lan, các ngành chức năng của tỉnh Phú Yên cần chỉ đạo các cơ quan chức năng thường xuyên phối hợp với chính quyền địa phương tăng cường kiểm tra, truy quét; đồng thời có biện pháp xử lý nghiêm các cơ sở sản xuất, chế biến diatomit, không có giấy phép; hoặc có sử dụng nguyên liệu đầu vào là diatomite không rõ nguồn gốc xuất xứ.
