Nỗi lo "được mùa mất giá" Lục Ngạn là huyện miền núi của tỉnh Bắc Giang, có diện tích đất trống, đồi trọc hàng chục nghìn ha, phù hợp cho việc phát triển cây ăn quả. Từ những năm 80 của thế kỷ 20, phong trào biến đồi hoang thành đồi vải thiều được nông dân các xã vùng thấp của huyện sôi nổi hưởng ứng. Diện tích vải thiều của huyện thời kỳ cao điểm lên tới 24 nghìn ha.
Thời kỳ đầu, do phong trào trồng vải thiều tự phát, vai trò của khoa học kỹ thuật còn mờ nhạt, các nhà khoa học của tỉnh cũng chưa có đề tài nào nghiên cứu sâu về cây vải thiều, cho nên khi sâu bệnh xuất hiện, người trồng vải lúng túng, dùng thuốc bảo vệ thực vật phun tùy tiện, làm ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng sản phẩm. Thời gian thu hoạch vải thiều dồn dập, ngắn nhưng kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch chưa có, nên chất lượng vải thiều xuống cấp nhanh, ảnh hưởng không nhỏ tới giá trị kinh tế của quả vải.
Hậu quả của việc phát triển vải thiều tùy tiện, theo "phong trào", cho nên những năm vải được mùa, người trồng vải luôn bị tư thương ép cấp, ép giá; thiệt thòi luôn là những người nông dân gánh chịu. Năm nay, thời tiết thuận lợi vải thiều Lục Ngạn được mùa; sản lượng ước đạt 70-80 nghìn tấn. Người trồng vải thiều Lục Ngạn mừng đấy, nhưng cũng lại lo "cháy lòng" về thị trường tiêu thụ.
Khai thông thị trường tiêu thụ Từ nhiều năm nay, vải thiều đã thật sự là cây xóa đói, giảm nghèo, tiến tới khá giả của nông dân ở Lục Ngạn. Cho dù sản xuất có bấp bênh nhưng nông dân cũng không thể bỏ cây vải thiều. Đánh giá đúng vị trí, tầm quan trọng của cây vải thiều ở huyện miền núi Lục Ngạn, UBND tỉnh Bắc Giang đã chỉ đạo các Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Khoa học và Công nghệ, Công thương cùng vào cuộc giúp Lục Ngạn nâng cao giá trị kinh tế của vải thiều, từng bước khắc phục tình trạng "được mùa rớt giá". Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp với Viện Cây ăn quả (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), Học viện Nông nghiệp Việt Nam đưa quy trình sản xuất vải thiều VietGap vào ứng dụng. Từ vài hộ với diện tích một đến hai ha, đến nay đã có hàng nghìn hộ nông dân ở Lục Ngạn áp dụng thành thạo quy trình trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, bảo quản sau thu hoạch theo quy trình VietGap. Nhờ vậy, chất lượng được nâng lên, quả vải ngọt hơn, mầu sắc đẹp hơn. Giá trị vải thiều áp dụng theo tiêu chuẩn VietGap giá bán cao hơn vải trồng không áp dụng kỹ thuật VietGap từ 30 đến 50%. Hầu hết vùng vải áp dụng nghiêm túc quy trình kỹ thuật được khách hàng thu mua để xuất khẩu.
Hằng năm, trước vụ thu hoạch, UBND tỉnh chỉ đạo Sở Công thương cử các đoàn công tác đến các thành phố lớn khai thông thị trường tiêu thụ trong nước, đến các tỉnh biên giới Việt - Trung có cửa khẩu giao thương với thị trường Trung Quốc để trao đổi, thống nhất với chính quyền và các ngành chức năng tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu vải thiều sang thị trường Trung Quốc. Những giải pháp kịp thời của tỉnh đã khắc phục một phần khó khăn của người trồng vải thiều ở Lục Ngạn. Theo Chủ tịch UBND huyện Lục Ngạn Trần Quang Tấn cho biết: Mặc dù tỉnh, các ngành có hỗ trợ kỹ thuật, tìm thị trường... nhưng mỗi vụ, Lục Ngạn vẫn có hàng chục nghìn tấn vải thiều (thu trong 40 đến 60 ngày) thì khó khắc phục được tình trạng "được mùa rớt giá". Từ thực tiễn trên, Lục Ngạn đã và đang tích cực triển khai đề án: Phát triển một số cây ăn quả có giá trị kinh tế cao trên địa bàn huyện (giai đoạn 2014 - 2020), với tổng vốn đầu tư là 27 tỷ 477 triệu đồng, trong đó nhân dân đóng góp là 17 tỷ 227 triệu đồng.
Những năm trước đây, năm cao nhất diện tích vải thiều Lục Ngạn đã lên đến 24 nghìn ha. Tuy nhiên, qua khảo sát thực tế, một số diện tích vải thiều ở các xã Tân Mộc, Mỹ An, Nam Dương, Tân Quang phát triển kém, năng suất, chất lượng không bảo đảm, huyện chỉ đạo xóa bỏ để thay thế cây khác phù hợp với thổ nhưỡng. Đến năm 2013, diện tích vải thiều của Lục Ngạn chỉ còn 18 nghìn ha. Trong đó có hàng nghìn ha chuyển đổi sang trồng vải thiều sớm để thu hoạch rải vụ.
Thời gian tới, vải thiều vẫn là cây chủ lực của vùng cây ăn quả Lục Ngạn. Còn những loại cây ăn quả như hồng, na, nhãn, đu đủ kém hiệu quả, huyện chỉ đạo chuyển sang trồng cam, bưởi, táo Đài Loan (Trung Quốc). Thực tế cho thấy, một số hộ gia đình ở Tân Mộc trồng cam đường Canh cho năng suất 27 tấn/ha, giá bán từ 45 đến 60 nghìn đồng/kg. Giá trị thu nhập trên một ha đạt 1,3 tỷ đồng. Bưởi da xanh được trồng ở các xã Thanh Hải, Hồng Giang... năng suất 12,5 tấn/ha; giá trị đạt trung bình 450-500 triệu đồng/ha. Các cây táo Đài Loan (Trung Quốc), thanh long ruột đỏ bước đầu trồng thử nghiệm cho kết quả tốt.
Theo quy hoạch của đề án, Lục Ngạn chia thành sáu vùng cây ăn quả. Vùng trồng và thâm canh cam đường Canh có 12 xã, diện tích 900 - 950 ha. Vùng cam Vinh có 13 xã, với diện tích 600 - 650 ha. Vùng bưởi Diễn có 13 xã, diện tích 620 - 650 ha. Vùng bưởi da xanh ở 12 xã, diện tích 310 -320 ha. Táo Đài Loan (Trung Quốc) có 150 - 160 ha. Bên cạnh đó, huyện còn hỗ trợ sáu xã vùng cao, vùng xa trồng thí điểm thâm canh cây thanh long ruột đỏ.
Với quyết tâm xây dựng Lục Ngạn thành vùng cây ăn quả tập trung, phong phú về chủng loại, có giá trị kinh tế cao, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc huyện miền núi Lục Ngạn đã và đang tích cực đổi mới tư duy kinh tế, biến miền núi Lục Ngạn thành vựa cây trái tiêu biểu của tỉnh Bắc Giang và lớn nhất miền bắc.
