Kết nối châu Phi, ngành điều duy trì vị thế số 1 thế giới

Bước chuyển 10 năm
Theo Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), cách đây 10 năm, cùng với việc hạn chế xuất khẩu hạt điều thô ra nước ngoài, Việt Nam đã bắt đầu nhập khẩu nguyên liệu từ thị trường này để bù đắp thiếu hụt hạt điều thô trong nước nhằm phục vụ tăng trưởng của ngành công nghiệp chế biến hạt điều của Việt Nam. Vào thời điểm đó, các doanh nghiệp mới chỉ nhập khẩu điều thô vào khoảng 20 - 30%, còn lại 70 - 80% là sử dụng nguồn nguyên liệu điều thô trong nước, nhưng đến nay đã phải nhập khẩu tới 50% sản lượng điều thô mới đủ chế biến hàng chất lượng cao để xuất khẩu.

Nguyên nhân là vùng nguyên liệu trong nước gặp bất lợi về thời tiết, sự biến động tiêu cực về giá cả thị trường… khiến năng suất cũng như chất lượng hạt điều giảm sút, kéo theo đó là thu nhập của người nông dân trồng điều cũng giảm rõ rệt. Trước tình trạng đó, nhiều nông dân đã chặt bỏ cây điều để chuyển sang trồng các loại cây công nghiệp, cây ăn quả lâu năm có giá trị cao hơn, khiến diện tích trồng cây điều giảm mạnh. Ngoài ra, phần lớn diện tích đất trồng điều hiện nay là đất cằn cỗi và nằm phân tán rải rác ở nhiều nơi làm cho công tác chăm sóc không được quan tâm đúng mức, giống điều đang cho thu hoạch hiện nay lại là những giống cũ, năng suất phẩm chất không tốt, do đó sản lượng và chất lượng hạt điều Việt Nam ngày càng sụt giảm.

Từ một nước trồng điều, Việt Nam đang dần chuyển thành một nước gia công, chế biến điều. Đây là hoạt động chuyển hướng nhằm đem lại giá trị gia tăng cao hơn cho hạt điều. Tuy nhiên sự phát triển của các nhà máy điều vẫn mang tính tự phát, thiếu hợp tác ngay trong nội bộ ngành đã tạo nên sự cạnh tranh thiếu lành mạnh, gây ảnh hưởng đến xuất khẩu và uy tín chung của ngành điều Việt Nam. Công tác thị trường, tiếp thị và quảng bá về công dụng của hạt điều tại các thị trường tiềm năng cũng chưa được đẩy mạnh để tạo nên sự hấp dẫn của hạt điều so với các loại hạt khác, nâng cao giá trị và số lượng hạt điều xuất khẩu.

Trong khi đó, châu Phi là khu vực có vùng nguyên liệu điều lớn nhất thế giới, chiếm 40% sản lượng điều toàn cầu. Theo Tổng cục Hải quan Việt Nam, kim ngạch nhập khẩu điều thô của Việt Nam từ châu Phi đã không ngừng tăng trong thời gian qua. Năm 2013, Việt Nam mua điều thô từ 15 nước châu Phi với tổng kim ngạch đạt 490,6 triệu USD, tăng gấp đôi so với năm 2012. Nếu trước đây, khi nhập khẩu điều thô châu Phi, hầu hết các DN Việt Nam đều phải qua trung gian các nhà môi giới Ấn Độ, thì nay nhiều DN đã mua bán trực tiếp với các nhà xuất khẩu điều châu Phi. Như vậy, DN Việt Nam có nguồn nguyên liệu bảo đảm hơn, giá mềm hơn. DN châu Phi cũng muốn bán trực tiếp để hy vọng được giá hơn. Mặc dù vậy, trong quá trình giao dịch, các doanh nghiệp Việt Nam cũng gặp phải những khó khăn nhất định.

Trước đây các giao dịch mua bán điều thô vẫn chủ yếu thông qua môi giới điều của Ấn Độ thì nay một số doanh nghiệp chế biến điều Việt Nam đã bắt đầu nhập khẩu trực tiếp từ các nhà cung cấp điều của châu Phi. Song trong quá trình giao dịch, đã có một số vấn đề vướng mắc nảy sinh như thanh toán tiền hàng, kiểm soát chất lượng, tổn thất trên đường đi của hàng hóa. Cụ thể là các ngân hàng Việt Nam và châu Phi chưa thiết lập quan hệ hợp tác, điều này gây khó khăn trong việc mở L/C, tăng chi phí ngân hàng trung gian và kéo dài thời gian thanh toán. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ hai bên cũng gặp khó khăn trong khâu tiếp cận nguồn vốn phục vụ hoạt động XNK.

Khó khăn thứ hai là một số doanh nghiệp của châu Phi còn thiếu tôn trọng hợp đồng đã ký (chẳng hạn trì hoãn việc giao hàng để ép giá), khi tranh chấp xảy ra rất khó xử lý… Khó khăn thứ ba là tình hình chính trị của một số nước châu Phi còn thiếu ổn định. Chẳng hạn tại Bờ Biển Ngà, do khủng hoảng chính trị đầu năm 2011, các doanh nghiệp của Việt Nam khi đó đã mất đi nguồn cung điều thô quan trọng và phải nỗ lực tìm kiếm nhà cung cấp khác.

Ngoài ra, các doanh nghiệp Việt Nam còn gặp những trở ngại như thiếu thông tin về đối tác châu Phi, gặp các rào cản về văn hóa, ngôn ngữ, khoảng cách địa lý xa xôi dẫn đến chi phí vận chuyển cao, thiếu cơ quan ngoại giao, thương mại để hỗ trợ về thông tin, thủ tục visa...

Chính vì vậy, để hạn chế rủi ro trong giao dịch với các đối tác châu Phi, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn phải nhập khẩu điều qua trung gian là các doanh nhân Ấn Độ vì có thể mua trả chậm và dưới hình thức CIF, mặc dù phải trả chi phí trung gian cao.

Kết nối hai nhất
Nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp Việt Nam và châu Phi giải quyết được những khó khăn nói trên, ngày 28-11-2013, Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Vinacas đã phối hợp tổ chức Hội nghị phát triển điều Việt Nam - châu Phi tại TP Hồ Chí Minh. Tham dự Hội nghị có sự hiện diện của các nhà cung cấp điều thô đến từ các nước châu Phi như Bờ Biển Ngà, Ghana, Guinea Bissau, Nigeria, Benin… và Liên hiệp hội điều châu Phi (ACA). Sự kiện này đánh dấu bước phát triển mới giữa quốc gia xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới (Việt Nam) và khu vực có vùng nguyên liệu điều nhiều nhất (châu Phi), chiếm 40% sản lượng điều thế giới.

Tại Hội nghị, Vinacas đã ký biên bản hợp tác với Hiệp hội các nhà xuất khẩu điều Bờ Biển Ngà (AEC-CI), Hội đồng các nhà xuất khẩu điều Benin (CoNEC Benin) và Hiệp hội điều Nigeria (NCAN) và tám hợp đồng mua bán điều thô giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp châu Phi, với tổng trị giá gần 100 triệu USD. Cũng tại Hội nghị, các đại biểu đến từ châu Phi cho biết, hiện nay nhiều quốc gia xuất khẩu điều lớn như Bờ Biển Ngà, Guinea Bissau, Nigieria đang có nhu cầu học hỏi kinh nghiệm sản xuất chế biến xuất khẩu hạt điều thô, kêu gọi các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư vào công nghệ chế biến hạt điều tại đất nước họ.

Chính phủ Nigieria đã đưa ra hàng loạt chính sách ưu đãi đối với các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư vào chế biến dầu vỏ hạt điều và chế biến điều nhân như, miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp trong năm năm đầu, hạ thuế suất nhập khẩu các loại máy móc, thiết bị xuống mức 0%. Đối tác phía Bờ Biển Ngà cũng mong đợi sự hợp tác từ phía các doanh nghiệp Việt Nam và sẵn sàng ưu đãi về thuế và giá mua nguyên liệu cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ chế biến tại chỗ.

Trong thời gian tới, bên cạnh hoạt động thương mại thông thường, các doanh nghiệp Việt Nam cần xem xét phương hướng liên doanh liên kết, mở văn phòng đại diện, đầu tư chế biến sang thị trường các nước châu Phi, tạo thuận lợi cho việc giao dịch trực tiếp và tận dụng nguồn nhân công lành nghề, nguyên liệu dồi dào của địa phương, khai thác những lợi thế về thuế quan mà các nước châu Phi được hưởng để xuất khẩu hàng sang EU, Mỹ và những nước khác trong khu vực.

Tuy nhiên theo khuyến cáo của Bộ Công thương, để đầu tư thành công vào châu Phi, doanh nghiệp cần lưu ý:

Thứ nhất, cần nghiên cứu rất kỹ thị trường để nắm được tất cả các thông tin thị trường, về lĩnh vực mình đang định đầu tư.

Thứ hai là tạo lập được một mối quan hệ tốt với lãnh đạo cao cấp của nước sở tại, nhất là đối với các dự án đầu tư lớn. Việc tiếp xúc với chính quyền địa phương các nước châu Phi không phải là quá khó khăn.

Thứ ba, cần phải chuẩn bị nguồn nhân lực đủ chất lượng và nhiệt huyết để có thể làm việc ở một nơi xa xôi như châu Phi (biết ngoại ngữ, văn hóa địa phương, cách làm việc của người bản địa…). Điều này cũng góp phần tạo được thiện cảm tốt với Chính phủ và người dân của nước sở tại.

Theo Vinacas, năm 2013, các doanh nghiệp đã xuất khẩu 264 nghìn tấn nhân điều, với kim ngạch đạt 1,66 tỷ USD. Nếu tính cả xuất khẩu các sản phẩm phụ như dầu vỏ hạt điều, kim ngạch xuất khẩu điều trong năm qua đạt khoảng hai tỷ USD. Thị trường Mỹ, Trung Quốc và Hà Lan vẫn duy trì là những thị trường nhập khẩu điều lớn nhất của Việt Nam.

Trong năm 2014, Vinacas xác định khuyến khích các nhà máy đi vào chế biến sâu, để đẩy giá trị xuất khẩu lên khoảng hai tỷ USD và sản lượng xuất khẩu vẫn giữ mức như năm 2013, tức là tăng giá trị xuất khẩu là chủ yếu. Còn về nguyên liệu nhập khẩu, khách hàng các nước châu Phi đã cam kết trong năm nay sẽ dành nguyên liệu điều thô bán cho Việt Nam, đủ để cân đối nguyên liệu chế biến tại các nhà máy. Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể tự tin duy trì ngôi vị số 1 thế giới về xuất khẩu điều.