Hướng đến mô hình giải quyết bồi thường chuyên trách

Báo cáo tổng kết cho thấy, từ khi luật có hiệu lực đến cuối năm 2015, các cơ quan có trách nhiệm bồi thường đã thụ lý, giải quyết gần 260 vụ việc yêu cầu bồi thường thiệt hại, trong đó có 204 vụ việc đã có quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực với số tiền bồi thường hơn 111 tỷ 149 triệu đồng. Theo báo cáo, 142 vụ việc đã được chi trả với số tiền hơn 48 tỷ 756 triệu đồng; 54 vụ việc đang được giải quyết.

Bên cạnh kết quả thực thi luật từng bước đáp ứng yêu cầu và mục tiêu tạo cơ chế khả thi để người bị thiệt hại thực hiện yêu cầu bồi thường, bảo đảm giải quyết hài hòa lợi ích giữa một bên là Nhà nước, người thi hành công vụ với một bên là cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp bị thiệt hại, ý kiến của đại diện nhiều cơ quan, đơn vị chức năng còn cho thấy những bất cập trong việc triển khai thực hiện các quy định của luật. Thực tế cho thấy còn khó thực hiện triệt để tinh thần Hiến pháp năm 2013 quy định về quyền con người, quyền công dân, một số quy định của Luật TNBTNN không còn đồng bộ.

Dự kiến cuối năm 2016, Chính phủ sẽ trình Quốc hội dự thảo Luật sửa đổi Luật TNBTNN, trong đó thể hiện rõ nét, cụ thể tư duy mới về mô hình thực hiện TNBTNN. Đại diện Bộ Tư pháp nhấn mạnh sự cần thiết nghiên cứu xây dựng mô hình cơ quan giải quyết bồi thường tập trung, chuyên trách, sẽ đại diện cho Nhà nước để tham gia tố tụng. Theo đó, cơ quan quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại không trực tiếp giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại; khi phát sinh quyền yêu cầu bồi thường nhà nước, người bị thiệt hại có quyền gửi đơn yêu cầu cơ quan chuyên trách giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại. Trong trường hợp hết thời hạn giải quyết theo quy định của pháp luật, hoặc người bị thiệt hại không đồng ý với quyết định của cơ quan chuyên trách giải quyết bồi thường thì có thể khởi kiện ra tòa án có thẩm quyền giải quyết yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại theo quy định chung của pháp luật tố tụng dân sự.

Ở khía cạnh khác, một số chuyên gia pháp luật cho rằng, mô hình “tập trung đầu mối” không có nghĩa là cơ quan đầu mối này sẽ giải quyết hết được. Liên quan trách nhiệm hoàn trả kinh phí bồi thường của công chức khi thi hành công vụ, đại diện Bộ Tài chính cho biết, công tác hoàn trả kinh phí bồi thường thời gian qua, chủ yếu là việc giải quyết mối quan hệ giữa cơ quan có trách nhiệm bồi thường với cán bộ, công chức của cơ quan đó. Trên thực tế số vụ việc bồi thường, kinh phí bồi thường tăng, nhưng số tiền thu hoàn trả từ trách nhiệm của công chức mới chỉ thực hiện rất khiêm tốn- theo thống kê chỉ 16 vụ với gần 741 triệu đồng. Một trong những nguyên nhân là do Luật TNBTNN chỉ quy định trách nhiệm hoàn trả trong hoạt động tố tụng trong trường hợp có lỗi cố ý... Trên thực tế phát sinh nhiều loại thiệt hại, nhưng luật hiện nay chưa bao quát, nêu cụ thể các quy định liên quan chi phí phát sinh trong quá trình khiếu nại, tố cáo, thiệt hại về tiền lãi, tài sản hình thành trong tương lai...

Đối với nghĩa vụ chứng minh khi có vụ việc xảy ra thiệt hại, nhiều chuyên gia phân tích, nếu vẫn áp dụng nguyên tắc chứng minh theo pháp luật dân sự thì không hợp lý. Cần xem xét sửa đổi chuyển trách nhiệm chứng minh sang cho nhà nước. Nhà nước phải có trách nhiệm chứng minh để người dân giảm bớt “gánh nặng” theo đuổi yêu cầu thực hiện quá trình chứng minh không hề đơn giản trong nhiều vụ việc phức tạp, kéo dài.

VÌ vậy, để khắc phục, hạn chế của Luật TNBTNN trong thời gian tới, đề nghị các cơ quan, bộ, ngành cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện văn bản pháp luật về bồi thường nhà nước. Đó là yêu cầu cần thiết và cấp bách, liên quan những quan hệ diễn ra tại nhiều địa bàn, lĩnh vực, các đối tượng khác nhau.