Làng Xuân La thuộc xã Phượng Dực, Phú Xuyên, ngoại thành Hà Nội, đã nổi tiếng với nghề truyền thống nặn tò he làm đồ chơi cho trẻ em hơn 300 năm nay. Chưa thể khẳng định xuất xứ cái tên chung tò he của loại đồ chơi đặc sắc này, nhưng cái tên nghe ngồ ngộ đó có thể phát sinh và gắn kết với câu chuyện về một cặp vợ chồng con nít tảo hôn, khi gặp bà cụ gánh hàng bán các con giống rực rỡ sắc mầu, đã ca rằng:
Tò he cụ bán mấy đồng
Cháu mua một chiếc cho chồng cháu chơi
Chồng cháu đánh hỏng thì thôi
Cháu mua chiếc khác cháu chơi một mình!
Thế là cái tên tò he trường tồn trong dân gian.
Bộ óc giàu trí tưởng tượng và bàn tay khéo léo của các thế hệ người Xuân La, với bột gạo nếp và phẩm mầu dân dã đã nặn ra vô số những con công tuyệt đẹp, rực rỡ các mầu xanh, đỏ, tím vàng, những chú gà trống mào đỏ chót vươn cổ cất cao tiếng gáy... và cả những mỹ nhân, người anh hùng đáng kính, kẻ gian đáng ghét. Nói chung các chủng loại sản phẩm tò he truyền thống thường là hình tượng các con vật gần gũi với đời sống và sản xuất của loài người, đặc biệt là 12 con giáp, bên cạnh đó là các loại hoa, quả và những nhân vật trong truyện cổ, như Thạch Sanh, Thánh Gióng, Tôn Ngộ Không...
Hấp dẫn nhất của tò he không chỉ ở chỗ có nhiều mầu sắc rực rỡ, hình tượng giàu phong cách, tự nhiên và tính nghệ thuật cao..., mà đặc biệt nhất là người mua được chứng kiến tại chỗ "đơn đặt hàng" của mình được "khởi công và hoàn thành" chỉ trong vòng một vài phút với hình thức, chất lượng hoàn toàn ưng ý và giá cực rẻ (chỉ ở Việt Nam mới có).
Thêm một đặc sắc nữa là trẻ em có thể đánh chén ngon lành thứ đồ chơi này ngay sau khi chiêm ngưỡng, nhất là vào những ngày vui như bày cỗ Trung thu, dịp Tết đến, xuân về hoặc mừng sinh nhật... Ðó là vì tò he được làm từ bột gạo nếp sạch sẽ, nghiền mịn, luộc chín (toàn bộ quy trình công nghệ làm nguyên liệu nặn tò he đến nay vẫn là một bí kíp riêng của làng nghề này). Còn nước mầu thì đều chế biến từ các loài thảo mộc lành tính, như mầu xanh làm từ rau ngót, mầu vàng từ củ nghệ vàng, mầu tím từ củ nghệ đen, mầu đỏ từ quả gấc... Hoa, lá, quả trong thiên nhiên (mà chúng ta vẫn làm thức ăn hằng ngày) có thể cho tất cả các sắc mầu để nhuộm bột gạo nếp thành nguyên liệu hết sức phong phú cho việc nặn những đồ chơi tò he muôn hình, muôn vẻ và muôn mầu, với mục tiêu chủ yếu là hướng tâm hồn trẻ nhỏ vào tìm hiểu thiên nhiên, yêu cái hay, cái đẹp, yêu người tốt, ghét kẻ xấu... Ðiều đó cho thấy từ mấy trăm năm nay, người Việt Nam ta đã chú trọng toàn diện cả tính nghệ thuật, tinh thần nhân văn và sự an toàn của đồ chơi trẻ em.
Các "nghệ nhân" làm tò he ngày nay vừa trung thành với truyền thống của làng nghề, vừa năng động bám sát thực tiễn cuộc sống hơn, cho nên mẫu mã, chủng loại sản phẩm cũng phong phú hơn rất nhiều. Ðồng thời, thứ đồ chơi dân dã đặc sắc này còn từng bước được quảng bá ra thế giới. Bên cạnh những đoàn du khách nước ngoài về Xuân La tham quan, mua hàng ngày càng đông vui hơn, làng nghề này cũng đã và đang thực hiện một số đơn đặt hàng xuất khẩu sang Mỹ, Nhật Bản và châu Âu. Tin rằng, với sự cố gắng vươn lên của làng nghề Xuân La và quan tâm hỗ trợ của cộng đồng, những sản phẩm tò he đậm đà bản sắc văn hóa dân gian Việt Nam sẽ ngày càng phong phú về chủng loại, hấp dẫn về mỹ thuật, giàu tính nhân văn, an toàn, vệ sinh, chất lượng cao, mở rộng thị trường trong nước và thế giới.
MINH ANH
