Việc nhiều người đổ xô đi tìm trầm không phải vì họ không có nghề, vì nghèo, vì thiếu việc làm. Mà người khá giả, giáo viên, học sinh, sinh viên, cán bộ công nhân viên chức địa phương cũng một hai lần đi đào trầm, thử vận may rủi. Trên thực tế, may thì cũng nhiều, nhưng rủi cũng thật khôn lường. Giữa rừng sâu, thỉnh thoảng người đi trầm bắt gặp những cái am nghi ngút khói hương. Ðó là nơi bạn đi trầm lập ra để thờ cúng những người đã không may bỏ mạng giữa chốn rừng thiêng nước độc.
Cách đây không lâu, ông Nguyễn Ngọc Cư, ở thôn Kỳ Lộ, xã Xuân Quang 1, đang ngồi ăn trưa giữa rừng, bất ngờ một nhánh cây khô rơi xuống trúng đầu, khiến ông gục chết tại chỗ. Trước đó, anh Nguyễn Văn Minh, quê ở thị trấn La Hai, cưới vợ về thôn Kỳ Lộ, mặc dù có nghề thợ điện nhưng nghe nói có nhiều người trúng trầm cũng đi theo, không may anh Minh bị trượt chân xuống vực sâu. Một nạn nhân khác tên Hanh ở Thạnh Ðức, Xuân Quang 3, trong chuyến đi trầm đầu tiên, tối cột võng ngủ giữa rừng, không may cây mắc võng bị gãy đập thẳng vào đầu, gây chấn thương sọ não phải chuyển viện vào TP Hồ Chí Minh chữa trị, gia đình lâm vào cảnh khó khăn... Ðó mới chỉ là thiệt hại về người, con số này cũng chưa thể kể hết được. Còn về mặt xã hội thì có lẽ ảnh hưởng từ cơn sốt tìm trầm là không thể tính được.
Người người đi trầm, nhà nhà đi trầm là một hiện tượng chưa từng xảy ra đối với vùng quê nghèo khó của huyện Ðồng Xuân. Thậm chí người lao động bỏ cả mùa màng đi tìm trầm, như vừa qua tại xã Xuân Lãnh, vụ mía không có nhân công thu hoạch, mùa màng bê trễ, bởi tất cả thanh niên tuổi lao động bỏ hết lên rừng. Nhiều lò gạch, ngói tại các địa phương trong huyện phải đóng cửa do không có người làm công. Ông Tô Ngọc Hoàn ở HTX Phước Nhuận, xã Xuân Quang 3 cho biết, đã tăng tiền công làm đất lên 120-150 nghìn đồng mỗi ngày mà vẫn không tìm được nhân công.
Theo Giám đốc Ban quản lý rừng phòng hộ Ðồng Xuân Nguyễn Lộc, hiện nay tình trạng đào bới đất rừng tìm trầm diễn ra hết sức phức tạp, lượng người vào rừng mỗi ngày hơn 500 người. Khu vực người dân đổ xô tìm trầm ban đầu chỉ xuất phát một điểm tại rừng suối Lạnh, nhưng hiện nay là cả một vùng rừng núi rộng hơn 22 nghìn ha. Hầu hết các tiểu khu phía bắc huyện Ðồng Xuân gồm tiểu khu 50, 55, 56, 57, 60, 61, 62, 63, 65, 70, 72 thuộc lâm phần do Ban quản lý rừng phòng hộ Ðồng Xuân quản lý và các tiểu khu 49, 51, 54, 55, 56, 71, 77 thuộc địa phận xã vùng cao Phú Mỡ giáp ranh với tỉnh Gia Lai đều có người đào bới tìm trầm. Ðối tượng tìm trầm đa số là người dân trong huyện Ðồng Xuân, một số ở các huyện lân cận Tuy An, thị xã Sông Cầu, Ðông Hòa, Sơn Hòa và huyện Vân Canh tỉnh Bình Ðịnh.
Theo các cán bộ lâm nghiệp, ở các khu rừng này có hai loại cây dó tạo trầm, đó là dó bầu tạo kỳ nam, dó gạch tạo trầm bì. Trước đây những người đi trầm chuyên nghiệp từ các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Khánh Hòa, Phú Yên đổ xô về đây tìm kỳ nam, cây dó bầu đã bị chặt hạ tiệt chủng. Riêng cây dó gạch, trước đây những người đi tìm kỳ nam dùng rựa băm vào thân cây tìm trầm sánh, sau nhiều lần bị băm như vậy cây không sống nổi, ngã chết rục. Khi bị chôn vùi dưới lá rừng, bản thân cây dó gạch đã có trầm cám bám ngoài da (bì), mặc dù vùi dưới lòng đất trầm cám vẫn "ăn" da, tích tụ trầm, gọi là trầm bì.
Do trầm bì bị chôn vùi dưới lòng đất, cho nên hàng nghìn người cứ định hướng trong rừng, dàn hàng ngang đào bới để tìm. Mỗi tốp người cứ chọn luống chừng 300 m2, dưới những tán rừng già đào tới, sau đó đánh tơi đất ra để tìm vỏ cây dó gạch có trầm bám, hoặc rễ cây đã tạo trầm. Chưa hết, nhiều người vào rừng tìm trầm không được, cũng tranh thủ lấy từ rừng ra những thứ quý hiếm mà ở những khu rừng cao mới có như đào cây mật nhân, sâm rừng, chặt cây sơn lai về vót đũa... Hằng ngày có hàng nghìn con người đến với rừng như thế, hậu quả thật khôn lường!
Ðiều đáng lo ngại là khu vực người dân đổ xô đi tìm trầm lại là khu vực rừng phòng hộ đầu nguồn sông Trà Bương, sông Kỳ Lộ. Mỗi ngày cứ hết lớp người này đào bới, đến lớp người khác, làm cho hệ thực vật bên dưới những tán rừng già chết đi, nhiều rễ cây to bị chặt đứt, dần dần rừng sẽ chết. Ðất sẽ bị xói mòn. Hậu quả nhãn tiền từ cơn lũ lịch sử đầu tháng 11-2009 đã tàn phá xóm làng, hàng chục người sống ven sông Kỳ Lộ chết thảm trong một đêm.
Trước tình hình phức tạp nêu trên, đầu tháng 3-2011, UBND huyện Ðồng Xuân đã thành lập Tổ công tác liên ngành kiểm tra, ngăn chặn việc đào bới đất rừng tìm trầm tại xã Phú Mỡ. Tổ liên ngành đã hai lần tổ chức truy quét, ngăn chặn. Tuy nhiên việc làm trên chưa có hiệu quả. Ngược lại, mỗi ngày số lượng người tham gia vào rừng càng nhiều hơn, mức độ đào bới tăng lên.
Bí thư Huyện ủy Ðồng Xuân Lương Mộng Sanh cho biết, huyện đang tập trung chỉ đạo để ngăn chặn. Ngày 22-7 vừa qua, Huyện ủy Ðồng Xuân có công văn yêu cầu tất cả các cấp ủy đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các hội đoàn thể triển khai một số biện pháp nhằm ngăn chặn tình trạng đào bới đất rừng tìm trầm tại xã Phú Mỡ. Theo đó tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cho cán bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên và quần chúng nhân dân về Luật Bảo vệ phát triển rừng, vận động nhân dân dừng việc đào bới đất rừng tìm trầm.
Chủ tịch UBND huyện Ðồng Xuân Võ Cao Phi cho biết, huyện chỉ đạo cho các ngành chức năng, các địa phương tăng cường triển khai việc thực hiện các chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về các biện pháp cấp bách để bảo vệ, phát triển rừng. Trước mắt huyện kiện toàn tổ công tác liên ngành của huyện và các xã, thị trấn, nhất là xã Phú Mỡ, Xuân Quang 1, Xuân Lãnh để ngăn chặn kịp thời và có hiệu quả tình trạng người dân đổ xô vào rừng như lâu nay.
Ðồng Xuân là một trong hai huyện nghèo nhất của Phú Yên, với tỷ lệ hộ nghèo hơn 50% (theo tiêu chí mới). Hầu hết người dân lao động sống dựa vào sản xuất nông nghiệp, với các loại cây trồng chính như sắn, mía, lúa nước. Cần có những giải pháp quyết liệt ngăn chặn nạn đào đất tìm trầm để tình hình trở lại ổn định không phát sinh hộ nghèo.
