Hà Nội, ngày đầu ở một mô hình mẫu

Địa bàn mẫu ven đô

Đoàn công tác của Ban Chỉ đạo điều tra dân số và nhà ở Trung ương và Hà Nội xuống xã Cổ Bi, một xã thuần nông của huyện Gia Lâm trong khi cơn mưa cuối xuân ngày một nặng hạt. Đây là một trong 38 địa bàn của huyện Gia Lâm được chọn làm mẫu. Khó có thể tìm gặp một cán bộ xã hay thôn vào thời điểm này vì hầu hết họ đã tham gia chỉ đạo điều tra ở từng thôn, từng gia đình.

Trên địa bàn huyện Gia Lâm, 483 điều tra viên toả đi làm nhiệm vụ trên 369 điểm từ 7 giờ sáng. 16 điều tra viên của xã Cổ Bi cũng đồng loạt xuống từng thôn, từng tổ dân cư. Tại trụ sở Uỷ ban nhân dân xã, ông Nguyễn Huy Trích, Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Bi, trưởng ban chỉ đạo của xã khá bận rộn với những thông tin liên tục được cập nhật về công tác điều tra trong đầu giờ sáng.

10 giờ sáng, điều tra viên Nguyễn Huy Tam bắt đầu thực hiện công việc của mình tại nhà bà Bùi Thị Mộng ở thôn Vàng. Đây là hộ thứ tư anh thực hiện điều tra từ đầu giờ sáng đến nay. Cuộc điều tra của anh Tam tại đây có sự tham gia của giám sát viên huyện Gia Lâm, anh Đặng Trần Bích. Là công an xã tham gia điều tra trong đợt này nên anh Tam nắm khá rõ về tình hình nhân khẩu của hộ này cũng như các hộ khác trên địa bàn, song không vì thề mà anh Tam bỏ xót bất cứ một chi tiết nào trong phiếu điều tra mẫu với 57 câu hỏi. Tinh thần điều tra dân số và nhà ở được xã thông báo đến từng gia đình qua hệ thống truyền thanh cũng như các buổi họp dân cư.

Trong lần điều tra này có hai loại phiếu điều tra: loại điều tra toàn diện và điều tra mẫu. Phiếu điều tra toàn diện có thông tin ít hơn, với 40 câu hỏi về dân số, giới tính, độ tuổi, dân tộc, tôn giáo, trình độ văn hóa chuyên môn; phần nhà ở thì hỏi về loại nhà, kết cấu, vật liệu căn nhà (chất lượng căn nhà). Còn phiếu điều tra chọn mẫu, các điều tra viên hỏi kỹ hơn về tình trạng khuyết tật, việc làm, mức độ sinh chết, tình trạng sở hữu nhà (diện tích, số phòng ở), mức sống của các hộ gia đình như điện nước, nhiên liệu đun nấu, những tiện nghi cơ bản (điện thoai, máy tính, ti vi, tủ lạnh, xa máy…) để qua đó đánh giá chất lượng sống của người dân.

Tại hộ bà Mộng, các thông tin được hỏi một cách tuần tự, liên tục và được trả lời rõ ràng. Tuy nhiên, có một điều đáng chú ý là ngay từ câu đầu tiên của phiếu điều tra, bà Mộng, chủ hộ gia đình có hai nhân khẩu, chỉ nói được với điều tra viên năm sinh của mình, 1939, còn ngày tháng bà hoàn toàn không nhớ. Bà cho biết, học hết lớp 2, đọc được tốt, nhìn tốt, sinh hoạt không gặp vướng mắc gì, chỉ nhớ là sinh cùng năm với mấy bà trong làng. Trong khi đó, phần ngày tháng trong phiếu không thể để trống.

Anh Tam cho biết, không chỉ có bà Mộng, một số chủ hộ trong làng không nhớ hoặc nhớ chính xác ngày tháng năm sinh của mình. Đây chính là khó khăn cho người thực hiện điều tra cơ sở, bởi họ sẽ phải tìm hiểu, lật giở sổ hổ khẩu gốc lưu ở Ủy ban nhân dân xã hoặc tìm mọi cách để có thể có thông tin điền vào phiếu.

Anh Tam là một trong 16 điều tra viên của xã được Ban chỉ đạo huyện Gia Lâm tập huấn nghiệp vụ khá bài bản trong vòng 8 ngày, với 6 ngày lý thuyết và hai ngày thực địa khiến anh khá tự tin khi làm nhiệm vụ. Các điều tra viên được tuyển chọn kỹ lưỡng, là những có trình độ, am hiểu địa bàn, là cán bộ xã, trưởng phó thôn… Trong số ấy có tới 11 điều tra viên từng có kinh nghiệm làm việc trong đợt tổng điều tra dân số năm 1999.

Bà Suzette Mitchell, đại diện của Liên hợp quốc
phỏng vấn thêm điều tra viên Nguyễn Huy Tam.

Chất lượng điều tra và giám sát từ cơ sở

Đây là lần đầu tiên có tới 10/57 câu hỏi điều tra kỹ về lao động và việc làm. Chất lượng cuộc sống người dân nhất là thực trạng nhà ở và những phương tiện phục vụ sinh hoạt hàng ngày được điều tra rất kỹ lưỡng. Đó là lý do mà bà Suzette Mitchell, Giám đốc Văn phòng quốc gia Quỹ Phát triển phụ nữ Liên hợp quốc (UNIFEM) phối hợp tham gia vào quá trình giám sát cuộc tổng điều tra dân số lần này quan tâm đến. Bà là một trong ba mươi cán bộ Liên Hợp Quốc tại Việt Nam cũng tham gia vào chuyến đi phối hợp giám sát tổng điều tra dân số và nhà ở lần này tại 21 tỉnh, thành trong cả nước.

Bà Suzette Mitchell nhận xét, các điều tra viên của Việt Nam phỏng vấn đúng quy trình và khai thác thông tin tốt. Bà còn hỏi thăm đời sống, thông qua một số câu hỏi về công việc hằng ngày, nguồn thu nhập, khả năng chi tiêu của các hộ gia đình ở xã thuần nông này. Nguồn thu nhập từ việc làm quyết định mức sống gia đình còn là mối quan tâm lớn của các gia đình ở Việt Nam.

Tuy nhiên, rút kinh nghiệm từ ngày triển khai đầu tiên ở xã Cổ Bi, giám sát viên Nguyễn Thúy Trinh, Văn phòng Ban chỉ đạo Hà Nội cho rằng: “Dù điều tra viên xác định đúng nhân khẩu thường trú, thực hiện đúng nội dung phiếu thông tin về dân số và nhà ở, họ cần nói rõ với chủ hộ mục đích, ý nghĩa của cuộc điều tra”.

Việc thống kê trong đợt này là thống kê theo địa điểm cư trú, tức số lượng người thường xuyên ăn ngủ trên địa bàn, không tính là có hộ khẩu thường trú hay chưa. Những người không có hộ khẩu tại thành phố nhưng thực tế vẫn cư trú thì sẽ kê khai tại đây, những người đã đi nơi khác từ lâu rồi nhưng chưa cắt hộ khẩu thường trú thì không kê khai ở thành phố. Thông tin kê khai sẽ được giữ bí mật, chỉ phục vụ công tác phân tích đánh giá tình hình kinh tế - xã hội. Hoàn toàn không có chuyện sử dụng thông tin này để quản lý hộ khẩu, đánh thuế kinh doanh cho thuê nhà trọ hoặc xác định chủ sở hữu nhà…

Kinh nghiệm từ điểm điều tra mẫu Cổ Bi, Gia Lâm được Ban chỉ đạo Hà Nội nhấn mạnh, khi xác định nhân khẩu điều tra viên phải viết vào sổ nháp trứơc khi điền chính thức vào phiếu. Việc ghi chép phải sạch sẽ, không được tẩy xoá hay sai sót. Sau khi ghi hết các thông tin vào phiếu, điều tra viên phải xem lại một lần nữa trước khi đưa chủ hộ ký.

Trong ngày đầu “ra quân”, ông Đỗ Thức, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, thường trực ban chỉ đạo trung ương của cuộc điều tra này đưa ra nhận xét có tính thuyết phục: “Muốn điều tra viên làm tốt, đúng và đầy đủ trách nhiệm của mình thì tiếp xúc với chủ hộ đòi hỏi điều tra viên phải có “nghệ thuật”. Phỏng vấn của họ phải làm sao cho chủ hộ tin tưởng, tạo ra không khí thoải mái khi trao đổi, nhưng phải thực hiện đúng quy trình. Hỏi ba câu theo hàng ngang, rồi đến các câu theo hàng dọc, tránh nhầm lẫn".

Ông Công Xuân Mùi, Cục trưởng Cục Thống kê Hà Nội, Phó trưởng ban chỉ đạo tổng điều tra dân số và nhà ở Hà Nội thông báo, Hà Nội phải tiến hành điều tra gần 12.000 địa bàn thuộc 29 quận, huyện với 577 xã, phường, gần 1,7 triệu hộ và hơn 6 triệu nhân khẩu. So với việc phân định địa bàn điều tra ban đầu, toàn thành phố đã tăng trên 300 địa bàn. Hà Nội với địa hình trải rộng, quy mô đơn vị hành chính và dân số quá lớn, nhiều trường cao đẳng, đại học và hệ thống các trường lớp liên kết đa dạng, nhiều khu công nghiệp, lao động ngoại tỉnh đến làm ăn, sinh sống nên việc quản lý dân cư và tổ chức chỉ đạo việc điều tra của thành phố gặp nhiều khó khăn.

10.000 điều tra viên và gần 3.000 cán bộ xã, phường ở Thủ đô đã bắt đầu “vào cuộc” tổng điều tra lần thứ ba này. Họ là lực lượng điều tra viên được lựa chọn và đào tạo, đều có kinh nghiệm và tinh thần trách nhiệm cao.

Cuộc tổng điều tra này có quy mô chọn mẫu lên tới 15% (trước đây chỉ 3 - 5%). Thông tin trực tiếp từ 21,6 triệu hộ gia đình với trên 87 triệu người sẽ do 300.000 điều tra viên thu thập trong vòng 20 ngày. Tổng điều tra dân số - nhà ở 2009 là cuộc điều tra có quy mô lớn so với hai lần điều tra trước đây (tiến hành vào năm 1989 và 1999), do dân số Việt Nam đã tăng thêm hơn 10 triệu người trong 10 năm qua (lên khoảng 87 triệu người); Tổng kinh phí cho tổng điều tra dân số lần này là khoảng 33 triệu USD, tức là khoảng 0.38 USD một người. Chính phủ Việt Nam đầu tư 33 triệu USD, trong đó 3 triệu USD do Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) hỗ trợ.

Hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội

Việc sử dụng công nghệ scanning (nhận dạng thông minh) hy vọng sẽ bảo đảm độ chính xác cao và rút ngắn thời gian xử lý tài liệu 7, 8 tháng. Tuy nhiên, để sử dụng công nghệ này, việc ghi phiếu và giữ gìn, bảo quản phiếu phải hết sức cẩn thận.

Ban Chỉ đạo Trung ương cuộc tổng điều tra cũng cho biết, kết quả Tổng điều tra sẽ được phổ biến kịp thời, rộng rãi, minh bạch đúng quy luật thống kê quy định theo lộ trình. Dự kiến, việc thu thập số liệu kéo dài 20 ngày và kết quả sơ bộ của cuộc tổng điều tra này sẽ được công bố vào tháng 7 tới. Kết quả cuối cùng của cuộc tổng điều tra sẽ được công bố vào quý 3-2010.

Ông Bruce Campbell, Đại Diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) cho biết: “Chúng tôi tin tưởng chắc chắn rằng chất lượng các quyết định phụ thuộc vào độ chính xác của thông tin. Tổng điều tra dân số năm nay sẽ cung cấp các thông tin và số liệu chính giúp chúng tôi hỗ trợ Việt Nam được tốt hơn trong việc thiết kế và thực hiện các chương trình phát triển.”

Số liệu thu thập được từ cuộc tổng điều tra dân số năm 2009 sẽ rất quan trọng trong việc đánh giá việc thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2001-2010, xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020. Bên cạnh đó, tổng điều tra dân số sẽ cung cấp các thông tin hữu ích cho quá trình giám sát việc thực hiện Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ của Liên Hợp Quốc.

Ông Đỗ Thức, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, thường trực ban chỉ đạo trung ương  của cuộc điều tra này nhận xét: Ngày đầu tiên này, Ban chỉ đạo Trung ương, Hà Nội, Gia Lâm, Cổ Bi có công tác chuẩn bị tốt, đúng phương án, kế hoạch. Qua phỏng vấn, điều tra viên thực hiện đúng quy trình. Sau ba ngày triển khai điều tra, Ban chỉ đạo huyện cần phải họp lại, rút kinh nghiệm. Nên mời tổ trửơng cùng dự phỏng vấn cùng với điều tra viên. Tôi tin là nếu chỉ đạo quyết liệt, tăng cường giám sát liên tục và chặt chẽ, cuộc điều tra sẽ có kết quả tốt. Đây là một trong những điểm điều tra mẫu của Hà Nội. Thủ đô Hà Nội đòi hỏi phải là hình mẫu cho các địa phương khác. Đòi hỏi ấy thể hiện sự cẩn trọng ngay trên các phiếu điều tra.