Đặc khu Lý Sơn (Quảng Ngãi) có nhiều lớp giá trị được bồi đắp từ thiên nhiên và đời sống cư dân qua thời gian. Dấu tích của núi lửa, nét đặc trưng của những cánh đồng tỏi, không gian biển và hệ sinh thái quanh đảo tạo nên diện mạo riêng, đồng thời cũng mở ra những khả năng phát triển du lịch. Năm 2026, địa phương đang hướng tới việc khai thác sâu hơn để hướng tới điểm đến xanh, bền vững.
Làm mới sản phẩm từ giá trị sẵn có
Ở Lý Sơn, cảnh sắc dường như luôn dẫn dắt sự khám phá trở về với con người. Các lớp địa chất tạo nên hình hài đảo, đất đai, biển cả nuôi dưỡng sinh kế, phong tục, tín ngưỡng hay ký ức về biển đảo đều được gìn giữ một cách tình nghĩa, sâu sắc và hài hòa trong đời sống cộng đồng.
Đặng Văn Sâm là một người trẻ lập nghiệp với mô hình homestay. Từ khu lưu trú nhỏ, anh đã tích cực đưa du khách đến gần hơn với đời sống cư dân qua những trải nghiệm câu cá, đánh lưới, trồng và thu hoạch hành, tỏi.
Ở góc độ khác trong hoạt động du lịch biển, Lê Văn Thành, người làm dịch vụ vận chuyển và trải nghiệm trên biển Lý Sơn lại gắn công việc của mình với những chuyến đưa du khách khám phá không gian biển đảo, trong đó có các hoạt động trải nghiệm dưới nước.
Cùng với biển, nông nghiệp cũng là một phần quan trọng trong câu chuyện tài nguyên của Lý Sơn. Anh Nguyễn Văn Định gắn bó với hành trình trồng và đưa đặc sản tỏi quê hương vào hệ thống phân phối rộng hơn, nhiều lần được báo chí ghi nhận với hướng sản xuất sạch, nâng cao giá trị nông sản.
Giờ đây, khi Lý Sơn đặt mục tiêu trở thành trung tâm du lịch biển đảo, những cách làm từ cộng đồng càng cần được đặt trong định hướng phát triển dài hạn.
Đề án phát triển đặc khu Lý Sơn thành trung tâm du lịch biển đảo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi ban hành tháng 5/2026, đặt phát triển du lịch trong mối quan hệ với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, giữ gìn cảnh quan, bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Quan điểm xuyên suốt của Đề án là phát triển du lịch bền vững theo hướng tăng trưởng xanh, tuần hoàn. Theo đó, đặc khu được định hướng mở rộng sản phẩm từ biển đảo, nghỉ dưỡng sang khám phá địa chất, núi lửa, sinh thái, cộng đồng, nông nghiệp và trải nghiệm văn hóa. Đây là sự thay đổi cần thiết đối với một điểm đến vốn lâu nay được biết nhiều qua cảnh quan.
Trong chuỗi hoạt động du lịch biển đảo năm 2026, Lý Sơn đã tạo thêm những điểm nhấn từ các sự kiện thể thao gắn với biển. Riêng tháng 6/2026, Lễ hội chèo SUP Việt Nam được tổ chức, thu hút khoảng 150 vận động viên trong nước và quốc tế. Tiếp đó, Giải bơi vượt biển Lý Sơn 2026 với các nội dung bơi ở các cự ly khác nhau đã diễn ra sôi nổi. Chuỗi sự kiện này góp phần đưa không gian biển đảo vào các hoạt động trải nghiệm trực tiếp, đồng thời tạo thêm sản phẩm cho du lịch Lý Sơn theo hướng gắn thể thao, cảnh quan và hệ sinh thái biển.
Theo báo cáo của Ủy ban nhân dân đặc khu Lý Sơn, sáu tháng đầu năm 2026, địa phương đón hơn 100.000 lượt khách, trong đó khoảng hơn 3.500 lượt khách quốc tế. Hệ thống dịch vụ hiện có hơn 120 cơ sở lưu trú với hàng nghìn phòng, 5 doanh nghiệp lữ hành, 7 tàu cao tốc, 11 ca-nô vận tải, gần 100 phương tiện vận tải đường bộ và nhiều hệ thống nhà hàng, quán ăn. Thực tế cho thấy, dòng khách đang trở lại và các dịch vụ trên đảo tiếp tục mở rộng.
Hiện Lý Sơn có 36 sản phẩm OCOP của 7 cơ sở sản xuất, kinh doanh, gồm 1 sản phẩm 5 sao, 5 sản phẩm 4 sao và 30 sản phẩm 3 sao, cùng nhiều sản phẩm đặc trưng như nước mắm, rong biển, hải sản tươi sống. Đây là nguồn nguyên liệu quan trọng để kết nối sản xuất với du lịch, nếu được tổ chức thành những chuỗi trải nghiệm và tiêu dùng có chất lượng.
Giữ màu xanh vững bền
Bên cạnh tiềm năng, hướng phát triển du lịch xanh ở đặc khu Lý Sơn là bài toán không dễ đối với đảo có diện tích nhỏ, tài nguyên đất và nước hữu hạn, trong khi lượng khách ngày càng tăng. Cùng với dòng khách là yêu cầu lớn về nước sinh hoạt, xử lý rác thải, nước thải, giao thông, lưu trú và bảo vệ không gian biển đảo.
Tại hội thảo khoa học “Phát triển kinh tế-xã hội bền vững đặc khu đảo: văn hóa, du lịch và an ninh” tổ chức tại Lý Sơn tháng 7/2026, Tiến sĩ Phạm Thị Trầm, Phó Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, đặt vấn đề phát triển đặc khu đảo trên nền tảng bền vững, bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn thiên nhiên, gìn giữ bản sắc văn hóa và bảo vệ lợi ích quốc gia. Những gợi mở cho thấy, với Lý Sơn, câu chuyện du lịch cần được đặt trong không gian rộng hơn nhiều so với hoạt động đón và phục vụ du khách. Đó là câu chuyện về cách cộng đồng tổ chức cuộc sống và sử dụng nguồn lực hữu hạn.
Thực tế ở Lý Sơn đang cho thấy một số giới hạn. Báo cáo của đặc khu trong 6 tháng đầu năm 2026 chỉ ra tình trạng nguồn nước ngọt ngày càng khan hiếm, nguy cơ nhiễm mặn; một số hạ tầng du lịch chưa hoàn chỉnh; rác thải, chất thải nông nghiệp và hoạt động kinh doanh tự phát tại một số khu vực vẫn cần được chấn chỉnh. Những vấn đề này nếu không được giải quyết sớm sẽ trở thành lực cản đối với mục tiêu phát triển địa phương đang hướng tới.
Lý Sơn cần từng bước chuyển đổi phương thức vận hành theo hướng ít phát thải, khuyến khích phương tiện giao thông thân thiện với môi trường, tiết giảm năng lượng, hạn chế nhựa dùng một lần và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong các cơ sở lưu trú, nhà hàng, dịch vụ du lịch. Hạ tầng xanh cần được tính ngay từ khâu quy hoạch, tránh tình trạng phát triển công trình rồi mới tìm cách xử lý các vấn đề về nước, rác thải, giao thông và cảnh quan...
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân đặc khu Lý Sơn Nguyễn Đạo cho biết, Lý Sơn là đảo tiền tiêu hội tụ nhiều giá trị về địa chất núi lửa, hệ sinh thái biển và văn hóa, lịch sử gắn với Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải. Do đó, việc nhận diện đầy đủ tiềm năng, lợi thế cũng như những vấn đề đặt ra đối với đặc khu là cơ sở để đề xuất các mô hình, giải pháp phát triển kinh tế-xã hội bền vững, gắn với bảo tồn văn hóa, khai thác hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Một yêu cầu khác có ý nghĩa lâu dài đó là cần khuyến khích người dân trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Việc giữ gìn sinh kế và niềm tin của cộng đồng là yếu tố quan trọng để bảo vệ, lan tỏa không gian biển đảo. Người dân cần ổn định, được hưởng lợi tương xứng từ những giá trị mà địa phương đang khai thác cho du lịch.
Từ góc nhìn này, mô hình phát triển các đảo tiền tiêu cần được đặt trên sự gắn kết giữa các trụ cột: chính trị, tư tưởng; kinh tế, khoa học; quân sự, an ninh. Đó cũng là giải pháp góp phần tạo nên nền tảng bền vững cho phát triển kinh tế, đồng thời góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia từ cơ sở.
