Giải bài toán khô hạn ở cực nam Trung Bộ (Kỳ 1)

Bài 1: Ưu tiên cho hệ thống thủy lợi

Nắng nhiều, mưa ít khiến không ít vùng đất ở Ninh Thuận, Bình Thuận bị sa mạc hóa, thiếu nước trầm trọng, nhất là nước cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Thực tế cho thấy, đầu tư xây dựng, phát triển hệ thống thủy lợi để chủ động nguồn nước là tiền đề quan trọng hàng đầu để hai tỉnh trên đẩy nhanh việc xóa đói, giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội, là cơ sở quan trọng để tính toán cho chiến lược phát triển lâu dài, bền vững…

Vùng đất khô, khát

Những ngày đầu tháng 4, chúng tôi trở lại khu vực bị nhiễm mặn nhiều năm qua ở vùng chuyên canh hành, tỏi thuộc hai thôn Mỹ Tường 1 và Mỹ Tường 2, xã Nhơn Hải, huyện Ninh Hải (Ninh Thuận). Tại đây, một số hộ nông dân vẫn bám đất để sản xuất, chấp nhận năng suất tụt giảm vì không còn cách nào khác để mưu sinh. Anh Huỳnh Bá Phụng ở khu vực Gò Cao, thôn Mỹ Tường 2 cho hay, nước giếng nơi đây hiện nhiễm mặn nặng. Muốn sử dụng, phải dùng nước sinh hoạt pha với nước giếng tưới cho hành, tỏi, mỗi vụ tốn thêm khoảng năm triệu đồng tiền nước máy.

Hồ Ông Kinh ở huyện Ninh Hải cạn kiệt. Nông dân đã đào hơn 500 giếng khoan có độ sâu từ 20 đến 100 m chung quanh lòng hồ cùng 190 giếng đào khác để lấy nước tưới cho hơn 90 ha hành tím, nho... Hộ anh Võ Đăng Hiền ở thôn Mỹ Tường 2 đầu tư hơn 20 triệu đồng tạo một giếng khoan sâu 40 m và xây một bể chứa rộng 32 m2, cao khoảng 1,4 m để tích nước tưới cho ba sào hành tím. Anh Hiền bộc bạch: “Mấy năm gần đây, một số hộ dân đã bỏ vốn xây dựng bể chứa để tích nước tưới vào mùa hạn. Chi phí tăng nhưng có nước tưới, không bỏ đất hoang, chỉ mong có thêm thu nhập”.

Còn tại thôn Đồng Dày, xã Phước Trung, huyện Bác Ái (Ninh Thuận), hơn 35 ha lúa vụ đông xuân 2018 - 2019 đang héo úa. Để cứu lúa, 90 hộ dân đã góp tiền thuê xe múc đào ao tìm nguồn nước ngầm và mua dầu để chạy máy bơm hút nước tưới, nhưng hơn 60% diện tích lúa vẫn chết khô… Hằng năm, lượng mưa trung bình tại Ninh Thuận chỉ đạt khoảng 510 mm. Khoảng 10 năm gần đây, do biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, mùa khô kéo dài từ tháng 3 tới tháng 8, tỉnh Ninh Thuận thiếu nguồn nước trầm trọng khiến hàng chục nghìn héc-ta phải ngưng sản xuất trong vụ hè thu. Nhiều vùng thiệt hại nặng nề vì thiếu nước tưới, đàn gia súc thiếu nước uống và thức ăn cho nên chết hàng loạt... Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ninh Thuận, hằng năm, toàn tỉnh có hơn 2.000 hộ với gần 10 nghìn người ở một số thôn, xã thuộc các huyện Bác Ái, Ninh Hải, Thuận Bắc, Ninh Sơn thiếu nước sinh hoạt. Chính quyền địa phương phải chở nước từ nơi khác tới. Lượng mưa ít làm cho mực nước ngầm ở một số địa phương gần biển tụt sâu, nhưng người dân buộc phải khai thác thường xuyên khiến tình trạng nhiễm mặn ngày càng lan rộng.

Với Bình Thuận, lượng mưa trung bình hằng năm cũng chẳng khá hơn Ninh Thuận. Mùa khô thường kéo dài từ tháng 11 năm trước đến tháng 5 năm sau, làm cho các sông, suối gần như khô kiệt. Những năm gần đây, do tác động của biến đổi khí hậu, ảnh hưởng của hiện tượng El Nino làm cho nền nhiệt độ tăng cao, mưa ít, hạn hán nghiêm trọng, nhất là trong giai đoạn 2015 - 2018.

Vụ đông xuân 2015 - 2016, tỉnh Bình Thuận phải cắt giảm 15.423 ha diện tích gieo trồng do không đủ nguồn nước tưới; tổng diện tích bị thiệt hại do hạn hán gây ra hơn 12 nghìn ha, trong đó có hơn 9.500 ha thanh long bị khô héo do thiếu nước tưới, thiệt hại hơn 380 tỷ đồng.

Thống kê của tỉnh Bình Thuận cho thấy, năm 2015 có 23.870 hộ với gần 120.000 người, năm 2016 có 35.265 hộ với 142.420 người thiếu nước sinh hoạt. Chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là hai xã Vĩnh Hảo, Vĩnh Tân thuộc huyện Tuy Phong, giáp tỉnh Ninh Thuận. Ở phía nam của tỉnh, các xã Thắng Hải, Tân Thắng, Sơn Mỹ, Sông Phan thuộc huyện Hàm Tân cũng phải vất vả chống chọi với khô hạn…

Cần hoàn thiện hệ thống thủy lợi

Phó Chủ tịch UBND xã Phan Rí Thành, huyện Bắc Bình (Bình Thuận) Nguyễn Hồng Tâm cho biết, nhiều năm trước đây, toàn xã chỉ sản xuất được 700 ha lúa một vụ vào mùa mưa, 15 ha thanh long trồng ở vùng đất gò, nhưng người dân luôn lo lắng. Từ năm 2015, nhờ hệ thống kênh dẫn nước từ hồ Cà Giây về, gần 900 ha đất sản xuất nông nghiệp của xã đã chủ động được nước tưới, trong đó có 500 ha lúa ba vụ ăn chắc, 240 ha thanh long cùng 150 ha hoa màu. Nhờ đó, đời sống của hơn 80% số hộ dân làm nông nghiệp ở địa phương được cải thiện rõ rệt. Phan Hòa, xã thuần nông ở huyện Bắc Bình cũng được hưởng lợi từ nguồn nước hồ thủy lợi Cà Giây. Hiện nay, trong số hơn 4.000 ha đất nông nghiệp của xã đã có 1.900 ha sản xuất lúa ba vụ mỗi năm chủ động nước tưới, năng suất bình quân đạt khoảng 6 tấn/ha/vụ. Năm 2018, tổng sản lượng lương thực toàn xã đạt 36.056 tấn. Có nguồn nước ổn định, người dân chuyển đổi sang các loại cây trồng khác mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn. Hiện, toàn xã phát triển hơn 50 ha thanh long, trong đó có 40 ha đã cho thu hoạch.

Kỹ sư Nguyễn Trọng Quý, Giám đốc Công ty Khai thác công trình thủy lợi - Chi nhánh Bắc Bình, cho biết thêm, hồ chứa nước Cà Giây có nhiệm vụ cấp nước tưới chủ động cho 3.965 ha đất canh tác của huyện Bắc Bình. Sau khi được bổ sung nguồn nước từ thủy điện Đại Ninh thông qua kênh tiếp nước dài khoảng 9 km đã mở rộng diện tích khu tưới của công trình lên hơn 6.000 ha sản xuất ba vụ/năm thuộc các xã Bình An, Phan Điền, Phan Hiệp, Phan Hòa, Phan Rí Thành của huyện Bắc Bình.

Một trong những điểm nhấn về đầu tư phát triển hệ thống thủy lợi ở Bình Thuận là công trình cấp nước khu Lê Hồng Phong, huyện Bắc Bình được thực hiện từ tháng 4-2012 với tổng mức đầu tư gần 400 tỷ đồng. Công trình có đầu mối trạm bơm hai bậc vận hành song song bơm nước từ sông Lũy đưa lên vùng đất đang bị sa mạc hóa ở khu Lê Hồng Phong với chiều cao cột nước lên đến 157 m, lưu lượng thiết kế 2 m3/giây. Nước từ trạm bơm được đưa vào hệ thống kênh gồm kênh chính Tây (dài khoảng 22 km), kênh chính Đông (dài hơn 14 km) đi qua các vùng đất khô khát thuộc các xã Hòa Thắng, Bình Tân, Hồng Phong (huyện Bắc Bình) và xã Hòa Phú (huyện Tuy Phong). Năm 2017, công trình được vận hành. Nguồn nước từ sông Lũy đã về với vùng đất chiến khu Lê Hồng Phong năm xưa, tiềm năng đất đai rộng lớn ở đây dần được đánh thức.

Theo Công ty TNHH một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận, toàn tỉnh hiện có 21 hồ chứa nước với tổng dung tích theo thiết kế hơn 194 triệu m3. Từ nguồn vốn Trái phiếu Chính phủ hơn 7.600 tỷ đồng, từ sau năm 2010, Ninh Thuận đã khởi công xây dựng hệ thống thủy lợi Sông Cái có dung tích chứa 219 triệu m3 trên địa bàn xã Phước Hòa, huyện Bác Ái. Dự kiến đến năm 2022 sẽ tích nước, không chỉ phục vụ ổn định cho 7.800 ha sản xuất nông nghiệp của hai huyện Ninh Sơn và Bác Ái, hồ Sông Cái còn bổ sung nguồn nước tưới cho hệ thống đập dâng Nha Trinh - Lâm Cấm (TP Phan Rang - Tháp Chàm) phục vụ 12.800 ha, đồng thời tiếp nước cho các hồ Cho Mo (huyện Ninh Sơn); hồ Bà Râu, hồ Sông Trâu (huyện Thuận Bắc).

Cùng với đó, cụm hệ thống đập dâng Tân Mỹ nằm ở vùng hạ lưu Sông Cái, huyện Ninh Sơn (thuộc cụm đầu mối là hồ chứa nước Sông Cái, huyện Bác Ái) do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quản lý đầu tư có tổng mức đầu tư 3.802 tỷ đồng. Vào mùa hạn năm 2018, đập dâng Tân Mỹ đã đấu nối đường ống dài hơn 20 km tiếp nước cho hồ Cho Mo dẫn nước tưới vùng gần hạ lưu ở huyện Ninh Sơn. Bên cạnh việc tiếp tục đầu tư đường ống dài hơn 11 km dẫn nước tưới cho vùng hạn xã Phước Trung, hệ thống đập dâng Tân Mỹ đang trữ một lượng nước khá lớn để phục vụ nước tưới ứng phó hạn hán năm 2019.

Tháng 6-2018, tại xã Hòa Sơn, huyện Ninh Sơn, công trình hồ chứa nước Sông Than có dung tích chứa 85 triệu m3, tổng mức đầu tư 855 tỷ đồng từ nguồn vốn Trái phiếu Chính phủ được khởi công. Dự kiến đến cuối năm 2020, đầu năm 2021 sẽ tích và cung cấp nước tưới cho 4.500 ha đất sản xuất và nước sinh hoạt cho hơn 20 nghìn người dân ở các xã Hòa Sơn, Mỹ Sơn, Phước Vinh... thuộc hai huyện Ninh Sơn và Bác Ái.

Nhằm ngăn chặn tình trạng xâm nhập mặn đối với vùng đất dọc hai bên bờ sông Dinh (TP Phan Rang - Tháp Chàm), tháng 3-2017, tại đoạn cuối sông Dinh, công trình đập hạ lưu sông Dinh có tổng mức đầu tư khoảng 700 tỷ đồng từ nguồn vốn ngân sách của Trung ương được khởi công xây dựng. Hiện, công trình đã gần hoàn thành, không chỉ ngăn xâm nhập mặn, mà còn được coi là “hồ” giữ khoảng bốn triệu m3 nước ngọt, vừa góp phần thoát lũ vào mùa mưa, vừa cấp nước vào mùa khô hạn cho hàng chục nghìn hộ dân nơi đây. Sau năm 2021, khi một số hồ thủy lợi hoàn thành và đưa vào khai thác, tình hình sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu ở Ninh Thuận chắc chắn sẽ được cải thiện nhiều hơn…

(Còn nữa)