Duyên dáng cầu mái lợp thành Nam

Cùng với cầu Chùa Hội An (Quảng Nam), cầu Ngói Thanh Toàn (Thừa Thiên - Huế), cầu Ngói Phát Diệm (Ninh Bình), hiện Nam Định vẫn còn lưu giữ được ba trên tổng số sáu cây cầu lợp của cả nước. Trong đó có hai cầu lợp mái ngói là Cầu Ngói Chùa Lương (xã Hải Anh, huyện Hải Hậu) và Cầu Ngói Chợ Thượng (xã Bình Minh, huyện Nam Trực); và một cây cầu lợp mái lá cọ là Cầu lợp Làng Kênh (thị xã Cổ Lễ, huyện Trực Ninh).

Cả ba cây cầu đều được dựng theo lối kiến trúc “thượng gia hạ kiều”, tức trên là nhà, dưới là cầu. Cách tạo hình này khiến người thưởng lãm ngay từ lần gặp đầu đã có cảm giác gần gũi, thân quen. Còn với người dân thành Nam, những cây cầu không chỉ là đường đi, còn là nơi che nắng, che mưa, là nơi hò hẹn, tâm tình, nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi kết nối tình làng nghĩa xóm.

Nằm vắt mình qua sông Hoành, cây cầu có tuổi đời khoảng 500 năm mang tên cầu Ngói Chùa Lương từ ngàn xưa đã là niềm tự hào của người dân Hải Hậu. Đây là một trong ba cây cầu được đánh giá đẹp nhất miền bắc nước ta. Cầu nằm cách chùa Lương (còn gọi là chùa Trăm Gian - Phúc Lâm Tự) chỉ khoảng 100 m, cho nên hợp với chùa Lương trở thành cụm di tích độc đáo đã được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Tương truyền, cầu nằm trên mảnh đất thế “long” cho nên được xây với kiến trúc khác hẳn. Từ thân cầu tới mái cầu đều được dựng theo thế cong. Mái được lợp bằng ngói hình vảy rồng. Bởi thế, nhìn từ xa, cầu giống như một phần thân rồng đang uốn lượn bay lên. Cầu cấu trúc với chín gian lớn bé, mỗi gian uốn cong tựa cầu vồng. Thân cầu được làm bằng gỗ lim.

Điều đặc biệt là cầu được đặt hoàn toàn trên 18 trụ đá chôn sâu dưới lòng sông, mỗi trụ cao tầm bốn, năm mét. Giữa trụ và thân cầu không hề có một chất kết dính nào nhưng trụ vẫn nâng cầu trường tồn qua bao đổi thay của lịch sử. Phần sàn của lòng cầu chỉ rộng chừng hai mét, gồm nhiều thanh gỗ lim ghép lại theo thế uốn cong, đồng thời giữa các thanh còn có những thanh gỗ ngắn hơn được vuốt tròn cạnh để khách bộ hành đi lại không bị trượt chân. Những nét chạm khắc trên cầu tuy đơn giản, song vẫn thể hiện được hài hòa lối kiến trúc cổ truyền của cha ông. Hình ảnh bốn con nghê chầu ở đầu cầu tạo vẻ vừa thân thuộc vừa uy nghiêm. Chiêm ngưỡng vẻ đẹp cây cầu mới hiểu được sự tinh tế, cầu kỳ và công phu trong chế tác, xây dựng của những người thợ tài hoa xưa.

Nằm trên địa phận thôn Thượng Nông, vắt qua đôi bờ sông Ngọc, thoạt nhìn, cầu Ngói Chợ Thượng có hình dáng hơi giống di tích cầu Chùa nổi tiếng của Hội An, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy những nét duyên dáng riêng của cây cầu ngói đồng bằng Bắc Bộ. Theo sử liệu, cây cầu này được xây dựng từ thế kỷ 18 nhờ công đức của bà Nguyễn Thị Ngọc Xuân, cung phi của Chúa Trịnh, cũng là người con gái của làng. Điểm đặc biệt là mố cầu được xây hoàn toàn bằng đá tảng với kích thước to, nhỏ khác nhau theo thứ tự nhỏ trên, lớn dưới. Các mố cách nhau tầm 5 m, tạo khoảng trống để dòng nước lưu thông, thuyền bè qua lại.

Cũng nhờ sự chắc chắn của mố cầu, suốt hơn 300 năm qua, cầu vẫn vững vàng cùng thời gian. Cầu dài gần 18 m, khung cầu bóng loáng, được dựng bằng gỗ lim với 11 gian dựng trên bốn cột đặt dọc hai bên lòng cầu. Đứng từ xa, cầu tạo thế rồng uốn vô cùng nên thơ, lãng mạn. Năm 1993, do hai bên thành gỗ bị mối mọt, cầu đã được tiến hành trùng tu. Hai bên hành lang gỗ trước đây đã được thay bằng những phiến đá lớn. Nhờ đó, thế cầu trở nên chắc chắn hơn, song nhiều chi tiết, cấu kiện của cầu vẫn tiếp tục xuống cấp theo thời gian. Mới đây, cầu được công nhận di tích cấp quốc gia, đem lại nhiều hy vọng di tích đặc biệt này sẽ được trùng tu, tôn tạo đúng cách.

Bên cạnh hai cầu ngói trên, Nam Định còn nổi tiếng với cầu lợp Làng Kênh. Khác với cầu ngói, mái cầu được lợp bằng lá cây cói với đặc tính nhẹ, xốp, chịu được gió bão. Qua thời gian, với nhiều lần mái cói mục nát, dân làng nơi đây lại góp sức trùng tu, lợp lại. Cầu đã trở thành nơi tụ họp của dân làng những trưa hè nóng bức, những ngày đông lạnh giá. Và đây cũng từng là nơi chứng kiến tội ác của giặc Pháp trong chiến tranh khi chúng giết hại nhiều du kích, cán bộ hoạt động ở làng Kênh ngay tại chân cầu. Qua khảo sát, được biết đây là cây cầu gỗ được lợp cói duy nhất ở Việt Nam. Thời gian đầu, các mố cầu đều được làm bằng đá xanh nguyên khối, cột trụ làm bằng đá cây cổ thụ. Cầu vốn có năm gian nhưng qua thời gian đã bị mất hai gian bục gỗ. Hai bên thành cầu cũng bị thủng, vênh nhiều đoạn. Đến nay, cầu vẫn là phương tiện giao thông quen thuộc, hữu ích, song rất cần những biện pháp tôn tạo, phục hồi đúng cách để gìn giữ một nét đẹp kiến trúc - văn hóa độc đáo, cũng là để bảo đảm sự an toàn cho người dân.