Dư lượng kháng sinh cao trong thịt lợn rất đáng lo ngại

Hỏi: Thưa bác sĩ, dư luận đang xôn xao do việc phát hiện Clenbuterol trong thịt lợn - chất nhằm tăng trọng và có nguy cơ nguy hiểm hơn thịt bò điên. Ông đánh giá thế nào về quan niệm này?

Bác sĩ Nguyễn Văn Dũng: Không thể so sánh như vậy. Thịt bò điên gây bệnh xốp não, làm mất trí tuệ và có thể chết người. Còn Clenbuterol, cũng như mọi loại thuốc thú y khác tồn dư trong thịt lợn hoặc gia súc, nguy hiểm đến đâu còn phụ thuộc độc tính của nó, dư lượng của nó trong thịt nhiều hay ít và cách chế biến ảnh hưởng thế nào đến độc tính của nó.

Clenbuterol tương tự ephedrine, chỉ là một loại thuốc giãn phế quản, chủ yếu được dùng để phòng, chữa bệnh đường hô hấp ở gia súc như khó thở, lên cơn hen ở gia súc và cả ở người. Ngoài ra, nó còn được sử dụng cho chó nghiệp vụ và ngựa đua với mục đích làm tăng hô hấp, trao đổi ô-xy và đốt mỡ thừa, ép cân. Trước đây, nó đã được phép sử dụng để nuôi gia súc, gia cầm siêu nạc, nhưng đã bị cấm sử dụng. Có một số vận động viên đã sử dụng nó như một chất doping và bị phát hiện. Nó không phải là thuốc kháng sinh có tác dụng kích thích ăn nhiều hay hormone kích thích sinh trưởng và ancaloit có tác dụng giữ nước, tăng trọng giả tạo. Có lẽ đây là một sai lầm của những người chăn nuôi nhỏ lẻ khi trộn vào thức ăn chăn nuôi nhằm mục đích tăng trọng. Theo Cục Chăn nuôi, thực tế chỉ có hơn 6% trong số 80 mẫu được mua ngẫu nhiên trên thị trường trong vòng sáu tháng của năm nay ở phía nam là dương tính. Như vậy, việc sử dụng Clenbuterol trong chăn nuôi không phải là đại trà. Mức định lượng được cũng chỉ trong khoảng 0,21 - 2,14 ppb (ppb là một phần tỷ kilogram). Theo quy định của quốc tế, mức ăn vào chấp nhận được (ADI) là 0 - 0,004 microgam/kg thể trọng người tiêu dùng và dư lượng Clenbuterol cho phép tối đa có trong các sản phẩm của gia súc là: đối với thịt - 0,2 ppb, gan và thận - 0,6 ppb, mỡ - 0,2 ppb và sữa - 0,05 ppb.

Cần phải hiểu đây là tiêu chuẩn vệ sinh, tức là có thể bị nhiễm hóa chất này trong giới hạn tối đa cho phép thì sẽ hoàn toàn an toàn trong thời gian dài đối với sức khỏe. Hệ số an toàn (Safety Factor) là 10, tức là dùng một vài lần quá tiêu chuẩn vệ sinh hoặc ADI gấp mười lần vẫn không có phản ứng phụ. Phải ăn thường xuyên, liên tục trong thời gian dài các món này với dư lượng thường xuyên cao gấp vài chục lần mới tích lũy tới độ gây bệnh hoặc dùng một vài lần liền với liều cao gấp vài trăm lần (ngang với liều điều trị con vật ốm) mới có thể bị nhiễm độc, gây tác dụng phụ đối với phổi và tim mạch. Nhưng điều này hiếm khi xảy ra vì chỉ những con vật đang được điều trị liều cao mới nhiễm tới mức như vậy và chúng cũng sẽ thải thuốc phần lớn qua đường nước tiểu nếu không bị giết ngay.

Nên biết để khỏi quá hoang mang: các chất độc trong môi trường, chẳng hạn hóa chất bảo vệ thực vật có trong rau, củ, thức ăn chăn nuôi, thậm chí dioxin có trong nước và khí thở, cũng có tiêu chuẩn vệ sinh, tức là giới hạn tối đa có trong các sản phẩm làm thức ăn cho người. Trong những năm giữa thế kỷ 20, khi việc bảo vệ môi trường và xử lý chất thải công nghiệp chưa được kiểm soát, ngay tại các thành phố lớn của các nước công nghiệp đang phát triển, môi trường sống luôn bị ô nhiễm bởi hóa chất cao hơn tiêu chuẩn vệ sinh tới vài chục lần trở lên. Những lúc tắc đường ở ta hiện nay cũng chắc chắn như thế. Còn ngày nay, các nước đã phát triển có chất lượng cuộc sống tốt hơn, đòi hỏi về an toàn thực phẩm cũng cao hơn, vì thế họ chỉ nhập các sản phẩm với tiêu chuẩn cao nhất có thể. Tại sao châu Âu không cho phép dư lượng kháng sinh Cloramphenicol có trong các sản phẩm thủy sản và thịt, dù chất này không nguy hiểm như dioxin? Vì Cloramphenicol có thể kiểm soát được trong quá trình chăn nuôi để không thể có trong các sản phẩm này. Và thí dụ, người châu Âu thường rán cháy thịt bò bên ngoài nhưng bên trong còn sống, đỏ nguyên hoặc tái thì nếu có dư lượng kháng sinh này trong thịt bò thì người ăn thường xuyên món này sẽ bị nhờn thuốc khi bị bệnh phải uống thuốc này. Có rất nhiều bệnh ở người vẫn cần đến kháng sinh này và đó là lý do họ cấm sử dụng nó trong chăn nuôi và không cho phép có nó trong các sản phẩm nhập vào nước họ. Tóm lại, vấn đề quyền lợi người tiêu dùng nước họ chứ không hoàn toàn là vấn đề an toàn thực phẩm và sức khỏe. Cũng tương tự như vậy, Clenbuterol bị cấm sử dụng trong chăn nuôi gia súc làm thực phẩm cho người: thế giới cấm từ năm 1996, Việt Nam từ năm 2002.

Hỏi: Những giải pháp nào trước mắt và lâu dài của Nhà nước đối với việc sử dụng Clenbuterol nói riêng và thuốc thú y nói chung nhằm tăng trọng cho lợn, gia súc để bảo đảm quyền lợi và sức khỏe của người tiêu dùng?

Bác sĩ Nguyễn Văn Dũng: Mọi giải pháp về kiểm tra, giám sát, thanh tra đều không hiệu quả trong thời điểm hiện nay khi mà sản xuất, chăn nuôi ở nước ta còn phân tán, phổ biến ở quy mô nhỏ và hộ gia đình. Trước mắt, phải đánh thức được lương tâm của người sản xuất và tuyên truyền, hướng dẫn họ làm đúng pháp luật, đúng kỹ thuật và tránh ngộ nhận hoặc sai lầm rằng Clenbuterol là chất kích thích tăng trọng. Một con gia súc không bị bệnh bị ép ăn thường xuyên chất này có thể bị nhiễm độc tiềm ẩn, tích lũy và chắc chắn sẽ có bệnh, chậm lớn, chậm tăng cân hơn những con khác. Chẳng phải như thế là "tham thì thâm" và "gậy ông đập lưng ông" ư? Vì vậy, họ nên mua các thức ăn chăn nuôi công nghiệp và các sản phẩm bổ sung vitamin, khoáng chất và các chất bổ dưỡng đã được cấp phép lưu hành của các công ty, hãng có thương hiệu, địa chỉ, số đăng ký,... ghi rõ ràng trên nhãn sản phẩm.

Hỏi: Bác sĩ có lời khuyên cụ thể nào đối với người tiêu dùng trong thời điểm hiện nay?

Bác sĩ Nguyễn Văn Dũng: Cần biết cách chọn thực phẩm tươi, chất lượng và an toàn. Ða dạng hóa món ăn và thường xuyên thay đổi món. Tuyệt đối không ăn tiết canh. Không ăn tái, gỏi sống trong mùa dịch hay khi có dịch bệnh liên quan đến gia súc, gia cầm. Vì không chắc chắn mua được thực phẩm của người chăn nuôi đứng đắn, có lương tâm, cho nên nấu chín kỹ là cách tốt nhất để tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh, sán và tiêu hủy, giảm độc hầu hết các hóa chất không mong muốn có trong thịt các loại, chẳng hạn hầu hết các hoóc-môn tăng trưởng và đa số kháng sinh kém bền vững với nhiệt độ cao.

Xin cảm ơn ông.