Độc tính của nam dược

Thuốc có thể gây dị ứng hoặc ngộ độc ngay từ ngày đầu tiên hoặc ngấm dần vào cơ thể . Sau 10 - 20 ngày, các biểu hiện của người bệnh bắt đầu lộ ra ngoài. Theo lời khuyên của bác sĩ, ngay khi thấy xuất hiện các triệu chứng bất thường đầu tiên, người bệnh cần ngưng thuốc và đến ngay các cơ sở y tế khám, điều trị. Thật khó để phân tích hết các thành phần dược chất có thang thuốc nam để tìm ra đích danh "thủ phạm" gây dị ứng và ngộ độc. Vì vậy việc điều trị hiện nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn.

Những bài học đắt giá

Vào đầu tháng 3 năm 2006, Trung tâm chống độc Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội tiếp nhận một bệnh nhân trong tình trạng chết lâm sàng, bị suy thận, trụy mạch và vô niệu. Bệnh nhân tên là Lê Thanh Quang, 55 tuổi ở quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Đây là hậu quả ngay sau lần đầu tiên ông Quang uống thuốc nam gồm chu sa và sâu ban miêu để giảm béo. Sau một ngày điều trị, ông Quang đã tử vong do nhiễm độc thủy ngân quá nặng. Cái chết của ông Quang như hồi chuông cảnh báo với những người thường xuyên sử dụng thuốc nam.

Tuy nhiên, không phải ai cũng quan tâm và không phải ai cũng đánh giá hết được sự nguy hại của việc sử dụng thuốc không theo chỉ dẫn. Và quan điểm "thuốc nam lành tính" vẫn còn tồn tại ở người dân.

Ngày 8-4, Trung tâm chống độc Bệnh viện Bạch Mai lại tiếp thận chị Lê Thị Hằng Nga, 53 tuổi (Minh Khai, Hà Nội). Chị nhập viện trong tình trạng vàng da, vàng mắt, mệt mỏi, khó thở, suy gan. Bác sĩ kết luận chị bị tan máu do ngộ độc thuốc nam.

Chị bị đi đái dắt từ 20 năm nay. Có người mách mua thuốc hoàn tán của một "thầy lang" ở Hải Hậu, Nam Định. Ba ngày sau khi uống thuốc, chị bị dị ứng, ngứa và nổi mề đay khắp người, da hơi vàng. Chị không mảy may nghĩ đến nguyên nhân có thể do uống thuốc vì từ trước đến nay chị vẫn nghĩ thuốc nam hoàn toàn vô hại. Chị lại tiếp tục uống. Đến ngày thứ 5, ăn gì bị nôn ra ngay, da vàng nhiều hơn, mắt vàng, mệt mỏi. 10 ngày sau khi uống thuốc chị mới đi khám ở bệnh viện đa khoa nằm trên phố Đại La (Hà Nội). Kết quả khám bệnh cho biết men gan của chị ở mức cao. Sau khi được truyền 6 chai nước, da vẫn vàng. Chuyển sang Bệnh viện Phòng không không quân, bác sĩ tiếp tục truyền nước và cho chị uống thuốc. Các triệu chứng vẫn không giảm, hơn nữa trong thời gian này chị còn bị đau quặn bụng nhiều lần.

Chị được chuyển khẩn cấp đến Trung tâm chống độc, Bệnh viện Bạch Mai trong tình trạng yếu mệt. Da và củng mạc mắt vàng đậm, có nhiều nốt xuất huyết dưới da. Qua chẩn đoán, các bác sĩ xác định bệnh nhân bị viêm dạ dày, viêm gan, thiếu máu nặng, có thể là tan máu sau khi dùng thuốc. Nguyên nhân gây bệnh được xác định ngay là ngộ độc thuốc nam bởi bệnh nhân hoàn toàn khoẻ mạnh trước khi dùng thuốc. Sau hơn 10 ngày nằm viện, chị đã có thể tự ngồi dậy.

Theo tiến sĩ – bác sĩ Phạm Duệ, Phó Giám đốc Trung tâm chống độc Bệnh viện Bạch Mai, có nhiều nguyên nhân dẫn đến bị ngộ độc thuốc nam trong đó chủ yếu là do thành phần của thuốc. Ngoài hiện tượng dị ứng thuốc có thể gặp với bất cứ loại dược liệu nào (phụ thuộc vào cơ địa người bệnh) thì trong các vị thuốc nam cũng có nhiều vị có độc tính cao. Một trong số các chất độc này là các alcaloide. Nếu được dùng với liều lượng nhỏ, hài hòa trong một thang thuốc thì có tác dụng chữa bệnh. Nhưng nếu dùng liều cao, hoặc kéo dài sẽ dẫn đến nhiễm độc nặng.

Các thầy lang còn cho cả “thần sa”, “chu sa”, “thạch tín” vào các viên thuốc tễ. Đây là các chất chứa các kim loại nặng như chì, thủy ngân, asen. Các chất này là nguyên nhân gây rối loạn nội tiết, rối loạn trao đổi chất, hạn chế khả năng sinh sản, gây suy thận, ung thư gan... Theo kết quả điều tra mới đây, thủy ngân và thạch tín có nhiều trong vị thuốc đang lưu hành với hàm lượng cao gấp 300-500 lần tiêu chuẩn của Bộ Y tế. Các vị thuốc chứa nhiều thủy ngân nhất là kinh phấn và thăng dược, chứa nhiều thạch tín nhất là hùng hoàng, thư hoàng, dự thạch...

Ngoài ra, nhiều bài thuốc được hoàn tán không đúng khoa học và còn được trộn với tân dược như paracetamol, aspirin, indomethacin, aluminium-hydroxyl. Do đặc điểm dễ bị nấm mốc, phần lớn dược liệu được tiêu thụ trên thị trường đều được bảo quản bằng chất độc hại. Một số cửa hàng Đông dược dùng chì để đánh bóng tam thất, dùng diêm sinh (hợp chất có thành phần chủ yếu là lưu huỳnh) để sấy khô, chống nấm mốc, sâu bọ, làm sáng, đẹp các vị thuốc. Cũng theo bác sĩ Phạm Duệ, ngay cả khi chất lượng còn tốt, thuốc nam vẫn có thể gây tác dụng phụ chứ không hoàn toàn vô hại.

Do trong thành phần chứa nhiều chất độc hại kể trên, thuốc nam dễ tạo phản ứng, ảnh hưởng nhanh và trực tiếp đến các bộ phận trong cơ thể. Ở mức độ nhẹ, thuốc gây các rối loạn đường tiêu hóa như nôn, đau bụng, chán ăn... Nặng hơn nữa, dẫn đến các biểu hiện nhiễm độc như tan máu, suy thận, viêm gan nhiễm độc, hoặc nhiễm độc thần kinh dẫn đến rối loạn ý thức hôn mê hay liệt tứ chi. Trên thực tế đã có rất nhiều trường hợp bị suy thận nặng tới mức phải chạy thận nhân tạo. Ở trẻ em, ngộ độc thuốc nam gây kém phát triển trí tuệ, rối loạn hành vi, liệt, co cứng, giảm thị lực... ảnh hưởng đến kết quả học tập và tương lai nghề nghiệp.

Tiến sĩ Phạm Duệ khuyên người bệnh không nên chủ quan, tự ý mua thuốc nam hay còn gọi là thuốc đông y. Cách tốt nhất bệnh nhân nên đến bệnh viện, phòng khám, trạm y tế sử dụng y học dân tộc có uy tín của Nhà nước để khám, chữa bệnh và dùng thuốc theo sự hướng dẫn của bác sĩ. Đừng bao giờ tin vào các “thần dược” hoặc những thầy lang hành nghề không có giấy phép, kẻo “tiền mất, tật mang”, có khi còn mất mạng.