Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội được hình thành và phát triển trong quá trình Người đi tìm đường cứu nước, tiếp thu chân lý khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, lãnh đạo Ðảng và nhân dân ta đấu tranh giải phóng dân tộc và đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Trong các chặng đường cách mạng đã qua, chủ nghĩa đế quốc và những thế lực tay sai của chúng đã nhiều lần dùng sức mạnh quân sự tàn bạo và mưu toan chính trị nham hiểm hòng phá hoại độc lập dân tộc, chia cắt đất nước ta. Vào giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh thế giới thứ II, khi các nước đế quốc mưu toan thông qua cái gọi là "Chế độ quản thác", "Ủy trị" của Liên hợp quốc đối với các thuộc địa của chủ nghĩa phát-xít, mà trên thực tế vẫn là các thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc, hòng áp đặt lại sự thống trị của chủ nghĩa thực dân đối với các thuộc địa, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Ðảng ta đã kiên quyết vận động nhân dân đứng lên làm cách mạng.
Với tinh thần "lấy sức ta mà tự giải phóng cho ta", Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 thắng lợi, chính quyền cách mạng của nhân dân ra đời, quản lý đất nước, không để cho bất cứ một thế lực nào can thiệp vào công việc của quốc gia, đặt cộng đồng quốc tế trước một sự thật hiển nhiên - dân tộc Việt Nam giành được độc lập.
Trong Tuyên ngôn Ðộc lập năm 1945 khai sinh nền Cộng hòa dân chủ ở Việt Nam, khẳng định trước thế giới quyền độc lập tự do của dân tộc ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố: Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập.
Ðộc lập dân tộc phải gắn liền với thống nhất đất nước
Một trong những truyền thống quý báu nhất của dân tộc ta là ý thức cộng đồng, là tinh thần đoàn kết dân tộc, là ý thức về sự toàn vẹn lãnh thổ.
Cứ mỗi khi các tập đoàn phong kiến cát cứ, chia cắt quốc gia thì dân tộc ta lại đứng trước nguy cơ mất nước. Chính bởi vậy, những lực lượng cách mạng và tiến bộ của dân tộc thời nào cũng là những người biết giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc gắn liền với thống nhất đất nước. Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, đồng thời với việc sử dụng vũ lực chúng đã lập tức thực hiện ngay thủ đoạn "chia để trị". Chúng xóa quốc hiệu, tách Việt Nam thành ba kỳ với những chế độ cai trị khác nhau, dùng sự phân biệt đối xử nhỏ nhặt, lừa bịp nhằm chia rẽ ba miền, phá hoại từ trong tiềm thức tinh thần đoàn kết dân tộc.
Là người nhạy cảm đặc biệt đối với những âm mưu của chủ nghĩa thực dân, trong tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã sớm vạch trần thủ đoạn của chúng. Khi nước nhà vừa độc lập, thực dân Pháp đánh chiếm Nam Bộ, trong thư gửi cho đồng bào Nam Bộ, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: Ðồng bào Nam Bộ là dân nước Việt Nam. Sông có thể cạn, núi có thể mòn song chân lý đó không bao giờ thay đổi. Người thường nói: Một ngày mà Tổ quốc chưa thống nhất, đồng bào còn chịu khổ, là một ngày tôi ăn không ngon, ngủ không yên.
Trong bối cảnh chính trị mới, các thế lực đế quốc và tay sai của chúng vẫn đang theo đuổi chiến lược "chia để trị" phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc bằng thủ đoạn mới. Chúng thường lợi dụng ngọn cờ dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo... để chống phá sự nghiệp xây dựng đất nước của nhân dân ta. Những âm mưu và thủ đoạn của chúng, cho dù nham hiểm, thâm độc đến đâu cũng không thể lung lạc được đồng bào ta - những người đã từng hy sinh không biết bao xương máu để giữ vững nền độc lập và thống nhất đất nước.
Ðộc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
Sự nghiệp cách mạng của dân tộc ta do Chủ tịch Hồ Chí Minh và Ðảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo từ nửa đầu thế kỷ 20 là một trong những sự kiện tiêu biểu nhất về sự lựa chọn con đường phát triển của một dân tộc bị chủ nghĩa đế quốc áp bức, bóc lột vươn tới độc lập, tự do, tiêu biểu cho giá trị cao cả của nhân loại trong thời đại ngày nay. Nhiều bè bạn quốc tế đã từng nói, Hồ Chí Minh là tinh hoa của dân tộc Việt Nam, là lương tâm của thời đại. Nhân loại tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh là Anh hùng giải phóng dân tộc của Việt Nam và là một nhà văn hóa lớn. Người là đại diện vĩ đại của dân tộc Việt Nam, là biểu hiện rực rỡ về sự kết hợp tinh thần nhân văn với nhiệt tình và trí tuệ cách mạng.
Cách mạng xã hội chủ nghĩa về thực chất là sự nghiệp xây dựng đất nước để nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân. Ðối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, sự nghiệp đó được mở đầu ngay từ khi nhân dân ta giành được độc lập năm 1945.
Khác với nhiều cuộc cách mạng trên thế giới, những người cộng sản Việt Nam không mưu cầu lợi ích riêng cho mình, hoặc cho một nhóm xã hội nào, mà cho cả dân tộc. Cách mạng Tháng Tám, cũng như các cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại kéo dài hơn 30 năm của nhân dân ta do Chủ tịch Hồ Chí Minh và Ðảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo là một trong những cuộc cách mạng mang tính nhân văn sâu sắc.
Với Chủ tịch Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội cũng như độc lập dân tộc đều chứa đựng những nội dung cụ thể, thiết thực. Ðó là nhiệm vụ "diệt giặc đói", "diệt giặc dốt", "diệt giặc ngoại xâm", là "xây dựng đời sống mới". Người nói: Nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì; Và, chủ nghĩa xã hội trước hết nhằm làm cho nhân dân lao động thoát nạn bần cùng, làm cho mọi người có công ăn việc làm, được ấm no và sống cuộc đời hạnh phúc.
Trong quản lý nhà nước và xã hội, dựa trên tri thức lý luận và kinh nghiệm quốc tế phong phú, bao gồm cả kinh nghiệm của các cuộc cách mạng dân chủ tư sản, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm nhận thấy vai trò quan trọng của chế độ dân chủ nhân dân, của Nhà nước pháp quyền do Ðảng Cộng sản lãnh đạo, của các tổ chức đoàn thể xã hội và mặt trận dân tộc thống nhất. Khác với chủ nghĩa tư bản, cho dù là một xã hội giàu có, người ta vẫn mặc nhiên thừa nhận sự bất công và bất bình đẳng; xã hội xã hội chủ nghĩa mà chúng ta xây dựng, theo tư tưởng Hồ Chí Minh là xã hội trong đó quyền làm chủ thuộc về nhân dân lao động; các quyền tự do và bình đẳng của con người phải được bảo đảm trên thực tế nhằm tạo ra những cơ hội như nhau, hướng tới bảo đảm sự phát triển toàn diện nhân cách mỗi người. Chủ nghĩa xã hội là xã hội dân chủ và kỷ cương, trong đó cán bộ, công chức phải thật sự là công bộc của nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nói tới hai danh từ: Ðộc lập và Tự do. Người nói: Không có gì quý hơn độc lập tự do; Cái mà tôi cần trên đời là đồng bào tôi được tự do, dân tộc tôi được độc lập. Ðộc lập là truyền thống của dân tộc ta. Tự do là kết tinh thành quả đấu tranh và sự phát triển lâu dài của lịch sử nhân loại. Hai giá trị đó tạo nên những nét đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Trong quá trình tham gia phong trào cộng sản và công nhân quốc tế cũng như lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn chăm lo việc thiết lập các quan hệ quốc tế trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền của các quốc gia. Phát huy nội lực đồng thời tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, mở cửa, hội nhập là những đặc trưng của những xã hội hiện đại, của xã hội xã hội chủ nghĩa và chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy những tư tưởng đó trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội đang soi sáng con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
