Ðêm cuối tuần đã về khuya, đường phố đã vắng người nhưng các chiến sĩ Viện Khoa học Hình sự (KHHS), Bộ Công an vẫn có mặt cùng các trinh sát Cục Cảnh sát Ðiều tra tội phạm ma túy và Cục Cảnh sát Bảo vệ tại điểm phục kích để chuẩn bị cho cuộc tập kích lớn tại vũ trường New Century. Khi các trinh sát bất ngờ ập tới bắt quả tang các đối tượng đang nhảy múa, ăn chơi thác loạn, thu giữ toàn bộ tang vật mà bọn chúng chưa kịp phi tang thì các cán bộ Cục C21 cũng tất bật với công việc giám định của mình.
Đã từng kinh qua trong những lần đi đánh án tại các tụ điểm ma túy lớn ở Hà Nội, như Cống Vị (Ba Ðình), Hà Nội, thao tác của anh em rất nhanh gọn, thuần thục. Trong hàng đống viên thuốc lắc đủ các loại kích cỡ, mầu sắc; các cán bộ giám định đã phát hiện viên ma túy có logo đầu chó mới được mang vào Việt Nam từ đầu năm 2007.
Ròng rã suốt năm ngày đêm dày công nghiên cứu, với quyết tâm cao nhất không bỏ lọt tội phạm, chuyên gia của Viện đã phối hợp với chuyên gia của Viện Hóa, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng nghiên cứu trên máy Cộng hưởng từ hạt nhân 500 BRUCKER, của CHLB Ðức, cuối cùng đã khẳng định viên thuốc lắc này chứa chất ma túy tổng hợp mới: 2C-B. Nó đã được điều chế bất hợp pháp ở Mỹ trước đây mấy năm, được đưa vào danh mục quản lý của LHQ từ năm 2001, chưa có trong danh mục ma túy do Chính phủ Việt Nam ban hành.
Trong cùng thời gian, cán bộ của Phân viện KHHS phía nam cũng tìm ra trong viên có logo hoa mai bị bắt giữ ở Tây Ninh cũng chứa chất 2C-B. Thông qua những thông tin quý giá này một lần nữa giúp cơ quan điều tra thấy được mạng lưới vận chuyển, buôn bán chất ma túy tổng hợp mới này đã có mạng lưới xuyên suốt từ bắc vào nam, đồng thời báo hiệu nguy cơ tiềm ẩn của nhiều loại thuốc lắc sẽ được đưa vào nước ta.
Ðó chỉ là một trong rất nhiều chuyên án lớn mà các chiến sĩ Viện KHHS đã tham gia trong 50 năm qua, kể từ ngày thành lập.
Không chỉ trong thời bình, thời kỳ chiến tranh với muôn vàn khó khăn gian khổ, nhưng những chuyên gia của Viện đã không ngừng phấn đấu học hỏi, tìm tòi, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, âm thầm nghiên cứu và vận dụng sáng tạo thành tựu KHKT thế giới vào công cuộc phòng, chống tội phạm ở Việt Nam.
Những buổi ban đầu mới thành lập, phương tiện kỹ thuật ban đầu chỉ là ít mực dầu mầu đen, chiếc rulô để lấy vân tay, một số ít bột phát hiện vân tay và chiếc máy ảnh với chiếc khăn đen chùm máy lấy nét mỗi khi chụp. Sau đó, lực lượng KHHS đã được trang bị thêm thiết bị, máy móc.
Nhờ có chúng, những chất độc như thuốc chuột vô cơ, thạch tín, chì... gây độc cho nhiều người đã được phát hiện kịp thời bằng máy quang phổ phát xạ Q 24 của CHDC Ðức (trước đây). Rất nhiều dược phẩm được dùng để chữa bệnh, nhưng có độc tính cao như: Uabain, Strophanthin, thuốc ngủ Gacdenan, các hoạt chất độc trong cây mướp sát ở miền trung, củ đậu có chứa chất độc rotenon ở Hòa Bình, Thanh Hóa...
Các ancaloit độc trong cây lá ngón ở Sơn La, Ðiện Biên, cây nhựa sui..., các thuốc trừ sâu, diệt côn trùng độc hại do sử dụng thiếu kiểm soát, quản lý chặt chẽ không chỉ gây ra ô nhiễm môi trường, mà còn bị lợi dụng để đầu độc người, gia súc, đặc biệt đã gây chết hàng trăm triệu con tôm, cá... trong các ao, đầm nuôi thả, đều được phát hiện qua máy quang phổ hấp thụ hồng ngoại: IR 20, máy quang phổ hấp thụ tử ngoại UV-VIS SPECORD- những máy phân tích này là niềm tự hào của KHHS lúc đó.
Mặc dù để tìm ra kết quả rất mất thời gian, tốn công sức chuẩn bị, lại áp dụng biện pháp thủ công, song anh em vẫn luôn cố gắng hoàn thành tốt nhiệm vụ. Rồi nhiều vụ ngộ độc do khí độc gây ngạt, chết người, gây độc hoặc gây nổ làm chết hàng loạt người đầu những năm 90 thế kỷ trước, như vụ nổ nhiều chai khí ở các xưởng ở Hà Nội, Nhà máy xe lửa Lương Sơn, Nhà máy ô-tô 1-5, đặc biệt là gần hai trăm chai khí độc, nổ cháy của Khu gang thép Thái Nguyên khi định cho vào lò luyện thép gây nhiễm độc cả một vùng dân cư, ảnh hưởng đến sức khỏe nhân dân đều được chuyên gia của Viện phát hiện nhanh chóng.
Qua các kết luận của KHHS, không chỉ thủ đoạn tội phạm đã được phát hiện kịp thời, xã hội được ổn định, mà dân trí được nâng cao, các biện pháp phòng ngừa được tư vấn kịp thời.
Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập đặt ra những thách thức lớn trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Riêng với cán bộ Viện KHHS, nếu không kịp thời học hỏi, tự mình tìm tòi nghiên cứu nâng cao trình độ để ứng dụng các thành quả khoa học kỹ thuật hiện đại vào KHHS sẽ không thể đáp ứng yêu cầu chiến đấu mà thực tế đặt ra.
Những năm trước, nhiều vụ tai nạn, thảm họa môi trường xảy ra gây chết nhiều người, trong đó có cả người nước ngoài, như vụ cháy ITC của thành phố Hồ Chí Minh, vụ máy bay rơi ở Khánh Hòa, nếu không khám nghiệm kịp thời, không có giám định gen, xác của nạn nhân bị cháy sẽ bị trả nhầm. Hậu quả xấu phải được giải quyết nhanh, chính xác, có cơ sở khoa học và theo đúng luật lệ quốc tế, chỉ cần một sơ suất nhỏ có thể gây hậu quả khó lường.
Tại Quảng Ninh, một nhà máy nước đá do nước ngoài cung cấp, được lắp đặt, nhưng khi vận hành thử, toàn bộ nhà máy bị cháy. Bằng kiến thức luôn luôn được học hỏi, được cập nhật, với khả năng tiếp cận thực tế nhạy bén và qua phương tiện kỹ thuật chuyên môn cao, giám định viên đã tìm ra được "căn bệnh" thiếu sót về kỹ thuật khi lắp ráp nhà máy, buộc phía đối tác nước ngoài phải đền bù lại một dây chuyền sản xuất mới với giá trị hàng triệu USD, qua đó mang lại lợi ích kinh tế lớn cho đất nước.
Thủ đoạn của bọn tội phạm ngày càng tinh vi, công việc của các chuyên gia Viện KHHS càng vất vả, đòi hỏi nỗ lực càng lớn hơn. Ngay cả khi đối tượng tìm mọi cách để "xóa dấu vết" trong một vụ trộm công sở, nhưng với lòng yêu nghề, say mê nghiên cứu, chuyên gia của Viện đã hướng dẫn thu dấu vết và đã biết ứng dụng lần đầu tiên trong KHHS Việt Nam phương pháp kính hiển vi điện tử quét mà cơ quan khoa học ngành ngoài có, qua đó phát hiện và giám định được vi vết vô cơ trong công cụ gây án, do vậy thủ phạm đã bị chỉ đích danh. Phương pháp hóa lý hiện đại nhất, mới được ứng dụng trên thế giới vào những năm cuối của thế kỷ hai mươi đã được áp dụng thành công vào KHHS Việt Nam trong chuyên án này.
Với sự mở cửa về kinh tế, đã xuất hiện loại hình tội phạm mới: sự lừa gạt tinh vi trong buôn bán quốc tế. Trầm giả được sản xuất, được bán ra nước ngoài gần chục nghìn USD/kg. Sau khi bắt quả tang một đối tượng buôn năm kg trầm, đã có nhiều ý kiến khác nhau. Cơ quan cao nhất về khoa học lâm nghiệp kết luận là trầm loại một, nếu thế, đối tượng sẽ phải lĩnh án tù vài năm vì buôn bán hàng cấm.
Tuy nhiên, sau hai tháng nghiên cứu, kết luận của Viện KHHS dựa trên kết quả phân tích bằng một tổ hợp máy: phương pháp sắc ký khí - khối phổ (lần đầu tiên được ứng dụng vào KHHS) đã chỉ ra là trầm nhân tạo, do con người tạo ra, dùng gỗ gió bầu (có thể sinh ra trầm) ninh trong nồi áp suất với tinh dầu trầm chất lượng kém và thêm một số tinh dầu khác), nhờ đó mà Cơ quan điều tra không bắt oan người vô tội, minh oan cho đối tượng.
Rồi vụ nhóm đối tượng buôn bán thủy ngân đỏ cũng bị phanh phui khi thủ đoạn các đối tượng áp dụng là dùng thủy ngân đổ vào bình rồi phủ dung dịch chất mầu Rođamin mầu đỏ đổ lên trên (thủy ngân có mầu trắng) để đánh lừa người tiêu dùng, kiếm lời hàng trăm triệu đồng.
Hành trình "đi tìm sự thật" luôn muôn hình vạn trạng, đòi hỏi người giám định phải thông minh, nhanh nhạy để tìm ra kết luận chính xác, khoa học. Nhờ giám định, xác định chính xác tuổi tài liệu mà Sở Tài chính Bạc Liêu Nhà nước không bị mất hàng trăm triệu đồng khi có chủ trương trả lại tiền cho những người dân trước đây đã hiến vàng và tài sản cho Nhà nước trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Ðây là một vụ rất khó, phải mượn ở Trung tâm lưu giữ quốc gia để có mẫu mực in giai đoạn năm 1947 - 1950 để so sánh. Rồi từ khi có dự án DA 07/04, Nhà nước đã được trang bị cho Viện hệ thống giám định gen với bộ kít đinh lượng ADN, máy chu trình nhiệt 9700 với bộ kít Profiler Plus; máy phân tích gen 377 của hãng ABI nên đã xác định chính xác tuyệt đối rất nhiều đối tượng xâm hại tình dục vị thành niên, các bộ phận cơ thể trong các vụ giết người, vứt xác ở nhiều nơi, trong các vụ thảm họa môi trường.
Giám định gen cần phải làm rất chính xác, không để lẫn các tạp chất khác sẽ bị lây tạp, kết quả sẽ sai. Cũng từ công nghệ giám định gen sau nhiều lần bắt giữ các đối tượng nghi vấn nhưng không xác định được đối tượng đã chỉ đúng đối tượng không chỉ gây ra vụ này mà cả những vụ trước đây như vụ ông T. Ở Tiền Giang, con gái sinh con nhưng đổ oan cho hàng xóm. Sau nhiều lần giám định của Viện cũng như hội đồng giám định cũng cho kết quả này và gửi sang cảnh sát Ðức cũng xác nhận kết quả như vậy.
Trong xã hội với nền kinh tế thị trường, tuy có sự điều tiết của Nhà nước, nhưng do lóa mắt trước lợi ích vật chất, mâu thuẫn trong xã hội và gia đình có chiều hướng tăng. Ðã xảy ra nhiều vụ giết người với những thủ đoạn rất tinh vi với nhiều cách che giấu tội phạm. Trong một vụ xảy ra giữa năm 2000, nhiều người trong một gia đình đều bị chết, nếu dùng phương pháp thông thường như Quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) để tìm độc chất vô cơ, sẽ bỏ sót tác nhân gây độc.
Nhờ có sự tìm tòi, học tập, biết chắt lọc những tinh hoa của nhiều chuyên gia đầu ngành, chuyên gia của Viện đã mạnh dạn áp dụng phương pháp cảm ứng plasma (ICP), nguyên nhân của vụ nhiễm độc được làm sáng tỏ là do muối của nguyên tố Thalium, chúng thường được dùng làm thuốc diệt chuột. Ðể giải được bài toán đầy khó khăn này, họ đã phải trả giá bằng nhiều đêm trăn trở, không ngủ, đôi khi bật dậy trong đêm, khi phát hiện ra những vấn đề mới hoặc phải đọc thêm tài liệu hoặc phải tính đến bước phân tích tiếp theo, chấp nhận liên tục tiếp xúc với các chất độc hại.
Kết quả là một bài báo khoa học bằng tiếng Anh được báo cáo trong Hội nghị phát triển bền vững khu vực châu Á cuối năm 2005, cũng như kết quả giống nhau của các mẫu giống nhau khi được phân tích đồng thời ở Viện Công nghệ môi trường Hoàng gia Thụy Sĩ và ở Viện KHHS Việt Nam, đã cho thấy chất lượng và độ tin cậy tuyệt đối về kết quả phân tích của ngành KHHS Việt Nam. Kết quả trên đã được các nhà khoa học trong nước và quốc tế đánh giá cao.
Dẫu cuộc sống còn gặp nhiều khó khăn, vất vả, nhưng cán bộ, chiến sĩ Viện KHHS vẫn miệt mài nghiên cứu, hoàn thành xuất sắc công việc, lặng lẽ góp vào những chiến công của lực lượng Công an nhân dân.
