Đi giữa vùng “chảo lửa”

Đồng ruộng xơ xác
Chưa tới 9 giờ sáng, nhưng tiết trời oi bức khiến nhiều người cảm thấy ngột ngạt vì hít thở phải hơi nóng bốc lên hầm hập trên mọi nẻo đường đi đến những vùng trồng lúa vụ đông-xuân ở các huyện Thuận Nam, Bác Ái, Ninh Hải (Ninh Thuận) đã trơ một màu vàng cháy của rạ khô, cỏ úa, như sa mạc.

Từng đàn bò gầy còm, rời rạc lê từng bước chân rệu rã vì thiếu thức ăn, nước uống đang cố tìm kiếm những gốc cỏ cháy còn sót lại trên mặt đất nứt nẻ; cảnh những người sống bằng nghề chăn thuê đàn bò, dê, cừu vắt trên vai các túi bao ni-lông ngao ngán đi phía sau đàn gia súc nhiều ngày mà vẫn chưa nhặt đủ phân bò được đầy túi để bán lấy tiền kiếm sống.

Hàng trăm hộ phải bỏ ruộng lúa chết cháy tỏa đi các tỉnh, thành phố khác làm thuê để mưu sinh. Dường như hạn hán đã và đang lấy đi hết những gì mà nông dân Ninh Thuận nỗ lực làm lụng, chắt chiu dành dụm nhiều năm qua.

Đến khu vực hồ Tà Ranh, xã Phước Thái, huyện Ninh Phước, chứng kiến cảnh hàng trăm nông dân túc trực 24/24 tại ruộng, tự tìm cách cứu 67 ha lúa vụ đông-xuân bắt đầu trổ bông đang xơ xác, vì hơn tháng qua, tổ chuyên khâu điều tiết nước đã ngưng hoạt động.

Giữa trưa, vợ chồng nông dân Đàng Hanh phải chui vào dưới tán che của cây duối cạnh bờ ruộng để tránh nắng rát, vừa tranh thủ ăn vội cục cơm “vắt” mang theo từ sáng sớm, thổ lộ: “Ruộng lúa một ha đang trổ đòng, cho nên hơn hai tuần qua, vợ chồng tui (tôi) phải thay nhau túc trực tại ruộng để lấy nước cho lúa, nhưng càng ngày càng ngao ngán vì nước khan hiếm quá. Vụ này, nếu lúa chết khô, không biết lấy đâu ra 25 triệu đồng để trả khoản nợ mà chủ vựa lúa cho tạm ứng trước”.

Ngược lên huyện Bác Ái, cách TP Phan Rang –Tháp Chàm khoảng 60km, dọc đường đi, hàng vạt cây rừng khô khốc vì lá rụng trơ cành để lộ ra phía dưới những gốc cây rừng là núi đá trống hoác đang hấp thụ nhiệt độ và tỏa hơi nóng hầm hập lan ra cả vùng.

Nhiều sông, suối giếng đào đã khô kiệt, bà con dân tộc Ra Glai phải “đùm túm” nhau tìm đến những mảnh đất nhỏ gần hồ Sông Sắt đã cạn nhưng vẫn còn độ ẩm để trồng, trỉa cây ngô cây đậu để “trụ” hạn. Ông Ka tơ Min nhễ nhại mồ hôi giữa mảnh đất trồng khoảng 100 cây ngô gần ba tháng tuổi, bộc bạch: “Hơn một năm rồi có trồng tỉa được gì đâu, phải bỏ ruộng, rẫy xuống gần hồ trồng ngô để kiếm lượng thực”.

Trở lại hồ Ông Kinh, xã Nhơn Hải, huyện Ninh Hải đã cạn trơ đáy hai năm qua. Toàn xã có gần 500 cái giếng khoan, giếng đào do người dân tự bỏ tiền để thuê người lắp máy khoan sâu xuống lòng hồ từ 35 đến 40 mét với giá từ 9 đến 10 triệu đồng/lỗ giếng để tìm nước cứu cây trồng. Tuy nhiên, không phải giếng khoan nào cũng có nước, vì nguồn nước ngầm dưới lòng hồ ngày càng cạn kiệt. Là xã vùng biển, hiện đã có hàng trăm giếng đào mà người dân đang khai thác đã bị nhiễm mặn.

Ông Nguyễn Thành Nhất đầu tư chín triệu đồng để khoan cái giếng sâu 30m, nhưng thứ mà ông nhận được là chỉ là những viên đá. Không nản lòng, ông vay tiền để khoan giếng lần thứ hai, mũi khoan đã sâu hơn 25 mét, nhưng vẫn chưa có tín hiệu gì, ông bảo “mình đâu biết được chỗ nào có nước, chỗ nào không, nếu kém may mắn thì chịu thôi, biết làm gì hơn”.
Hai tháng nay mà nhiều nông dân ở xã Phước Ninh, huyện Thuận Nam cũng chưa nguôi ngoai được hệ lụy do thua lỗ trong sản xuất. Số là, trong vụ đông - xuân, nông dân trồng 12ha ớt với vốn đầu tư bình quân 50 triệu đồng/ha (chủ yếu là giống chế biến tương ớt).

Đây là loài cây ít sử dụng nước tưới được chính quyền địa phương khuyến khích chuyển đổi cây trồng trong mùa khô hạn. Nhưng, từ đầu năm 2016 đến nay, giá ớt sau thu hoạch từ 40 nghìn đồng/kg đã rớt xuống chỉ còn 4 nghìn đồng/kg, tiền bán ớt không đủ chi phí phân bón, chăm sóc, công hái, dẫn đến thua lỗ nặng.

Lả người vì… khát
Phó Chủ tịch xã Nhơn Hải Nguyễn Văn Tâm, nói: “Thiếu nước sản xuất, xã chỉ đạo người dân ngưng sản xuất và đề xuất lên huyện, tỉnh, trung ương hỗ trợ lương thực để cứu đói cũng có thể cứu vãn được trong tình cảnh hạn hán, nhưng hiện tại có hàng nghìn người đang thiếu nước uống, nước sinh hoạt, xã như bế tắc hướng giải quyết nhiều tháng qua”.

Để có nước uống, năm tháng qua, hơn 200 hộ với gần 900 người ở thôn Khánh Tân, xã Nhơn Hải phải mua từng can nhựa với giá hơn 70 nghìn đồng/m3. Còn nước sinh hoạt, tắm giặt thì phải đi xa vài km để múc nước từ mương, suối chở về từng thùng sử dụng. Tiết kiệm lắm, mỗi gia đình phải tốn từ 300 đến 400 nghìn đồng/tháng tiền nước uống, nhưng hầu hết bà con là hộ nghèo, cho nên rất vất vả với khoản chi tiền mua nước.

Tại hai thôn Thương Diêm 1 và 2, xã Phước Diêm, huyện Thuận Nam, cách TP Phan Rang – Tháp Chàm khoảng 50km, đang có hơn 4.000 người cũng trong tình cảnh tương tự. Hằng ngày, bà con phải mua nước từ xe bồn của một vài người chở từ TP Phan Rang - Tháp Chàm vào bán với giá 80 đến 90 nghìn đồng/m3.

Nhiều tháng qua, Quân khu 5 phối hợp với Bộ CHQS tỉnh cấp nước uống giúp dân trên các địa bàn trọng điểm của tỉnh Ninh Thuận “hạ cơn khát”, đặc biệt là bà con thôn Khánh Tân.

Đại tá Quách Văn Bình, Phó phòng Cứu nạn Cứu hộ, Quân khu 5, cho biết, mỗi ngày, cung cấp 100m3 nước sinh hoạt cho người dân. Trước mắt sẽ cung cấp liên tục trong một tháng tại thôn Khánh Tân, sau đó sẽ luân phiên cung cấp đến các nơi khác để giúp người dân vùng hạn đỡ vất vả hơn.

Hơn 12 giờ trưa ngày 22-3, tại địa điểm mà đoàn công tác của lực lượng vũ trang dừng xe bồn chở nước cung cấp cho bà con thôn Khánh Tân đã có hàng trăm người mang theo can nhựa và các dụng cụ có thể dùng đựng nước vẫn đang xếp hàng nhau dưới cái nắng nóng gần 40 độ C để đợi đến lượt nhận nước để uống.

Anh Nguyễn Thiết cho biết: “Bình quân, mỗi gia đình được hỗ trợ khoảng 20 lít nước/ngày, nên việc sinh hoạt rất vất vả, nhiều ngày đi làm rẫy, chỉ mang theo một lít nước, khó tránh được những lúc lả người vì khát đến cháy họng”.

Dồn sức ứng phó hạn
Có thể nói hơn hai năm qua, chính quyền và nhân dân tỉnh Ninh Thuận đã và đang rất nỗ lực trong việc đối phó với hạn hán. Hầu chuyện với nhiều nông dân tại các vùng tâm hạn mà chúng tôi đã đến, đã nghe và chứng kiến việc người dân có nhiều mô hình ứng phó hạn hán, càng thấu hiểu hơn sự quyết tâm vươn lên để ổn định cuộc sống và bảo vệ tài sản của mình.

Tại các xã vùng sâu Nhị Hà, Phước Hà của huyện Thuận Nam, một trong vùng có thế mạnh về chăn nuôi gia súc đã nhanh chóng đưa đàn gia súc xuống xuôi. Nhiều tháng qua, hàng nghìn con bò, dê, cừu ở những vùng hạn nặng được chủ trang trại đưa về các cánh đồng cuối kênh Nam, kênh Bắc, sông Lu, sông Cái... Để đàn gia súc không đói, khát, nhiều người phải bỏ ra hàng triệu đồng/ngày để bơm nước từ giếng khoan, mua rơm cho gia súc ăn, uống.

Mấy tháng nay, do gần nhà đã cạn nguồn thức ăn, nên hằng ngày, anh Ngô Văn Viện, ở xã Phước Nam, huyện Thuận Nam phải lùa cả đàn cừu hơn 200 con đi cách làng gần ba km để kiếm thức ăn.

Nắng nóng cộng với khát nước, nên có nhiều con thường quỵ ngã trên đường di chuyển vì mất sức. Anh Viện cho hay, phần lớn đàn cừu đều giảm trọng lượng và chậm phát triển, nếu một tháng nữa mà không có mưa, anh sẽ thuê xe ô tô chở cả đàn đi đến các tỉnh lân cận để tìm thức ăn.

Dưới cái nắng cháy da rát thịt, nhiều tháng nay, nông dân huyện Ninh Sơn đã chủ động chuyển đổi 185 ha đất không chủ động nguồn nước tưới sang trồng cỏ, cơ bản giải quyết được tình trạng thiếu thức ăn và duy trì được đàn gia súc hơn 35 nghìn con trong mùa nắng hạn.

Thăm hộ anh Nguyễn Văn Ba ở thôn Phú Thủy, xã Mỹ Sơn, huyện Ninh Sơn, nông dân tiêu biểu trong nỗ lực, chủ động khắc phục khó khăn để duy trì thức ăn, nước uống cho hàng chục con bò, anh Ba tâm sự: “Đầu năm 2015, tui (tôi) phải bán hai con để lấy tiền đào ao trữ nước và thuê một sào đất trồng cỏ. Nhờ vậy đàn bò mới chống chịu được trong thời gian qua”.

Tại xã Bắc Sơn, huyện Thuận Bắc, hộ ông Châu Quầy nuôi 20 con bò và 210 con cừu. Để vừa sản xuất, vừa tạo nguồn thức ăn cho gia súc, ông trồng hai ha lúa và ba ha cây bo-bo. Hễ xong vụ lúa thì có rơm, thu hoạch cây bo-bo thì được cả thân cây, lá. Nhờ nguồn phụ phẩm này, đàn bò của gia đình phát triển bình thường.

Cho đến thời điểm này, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ninh Thuận chưa thống kê được đầy đủ thiệt hại do hạn hán tại địa phương, vì thiệt hại kéo dài và lan rộng. Tuy nhiên, những câu chuyện về nông dân trong tỉnh chủ động đầu tư chống hạn cho cây trồng, vật nuôi là điều rất đáng biểu dương.

Để lại sau lưng những gì tận mắt chứng kiến qua hai ngày đi giữa các vùng tâm hạn tại Ninh Thuận. Giờ đây, trên những cánh đồng đang khét nắng dài gần 100 km dọc Quốc lộ 1, từ phía bắc của tỉnh Ninh Thuận là huyện Thuận Bắc đến phía nam của tỉnh là huyện Thuận Nam, sáng sớm cho đến tối mịt, chúng ta dễ dàng nhìn thấy cảnh hàng nghìn con bò, dê, cừu đang tìm kiếm từng cọng cỏ cháy dưới các chân ruộng khô, dưới vạt rừng, giữa triền núi dốc; hình ảnh các nông dân tất bật với việc đi tìm dòng nước để sản xuất theo chủ trương chuyển đổi cây trồng cạn… Đấy là cách mà người dân Ninh Thuận đã và đang xoay sở để chống chịu, ứng phó với hạn hán mấy năm qua và lâu dài với những kinh nghiệm mới.