Cuối tháng 9 vừa qua, tại phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đã đề nghị các cơ quan chức năng tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý các quy định về cấm trưng bày thuốc lá, bảo đảm rõ ràng, khả thi, có thể kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực tế.
Vô tình vi phạm vì… thiếu quy chuẩn trực quan
Hình ảnh quán nước, tiệm tạp hóa nhỏ nép mình nơi góc phố hay đầu làng từ lâu đã trở nên quen thuộc, gắn liền với đời sống dân cư từ đô thị đến nông thôn. Đây là mô hình bán lẻ tự phát, do những người lao động bình dân tự quản lý, không gian sinh hoạt gia đình và quầy bán hàng thường đan xen làm một.
Tại các cửa hàng quy mô nhỏ này, chủ quán thường có chiếc hộp gỗ đựng phong kẹo, bao thuốc lá, bật lửa, hay mấy chiếc thẻ cào điện thoại,… Khi dự thảo Luật cấm hoàn toàn việc trưng bày thuốc lá, các chủ tiệm tạp hóa bị rơi vào trạng thái thấp thỏm, không biết quầy hàng của mình sẽ phải cấu trúc lại ra sao.
Theo quy định hiện hành, các điểm bán lẻ được phép trưng bày giới hạn, không quá một bao, một tút hoặc một hộp mỗi nhãn hiệu, nay dự thảo Luật sửa đổi đề xuất cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá dưới mọi hình thức ở cả cơ sở bán lẻ và bán buôn. Đứng trước sự thay đổi này, vấn đề các chủ tiệm tạp hóa lo ngại nhất không nằm ở ý thức chấp hành, mà không biết làm cách nào cho đúng luật. Để chính sách không vô tình trở thành “bẫy” xử phạt ngoài ý muốn, cộng đồng tiểu thương rất cần những cẩm nang hướng dẫn cũng như khoảng thời gian chuyển tiếp hợp lý.
Việc sản phẩm thuốc lá biến mất hoàn toàn khỏi tầm mắt mà không có bất kỳ bảng thông tin nhận diện nào đi kèm có thể gây nhầm lẫn giữa hàng lậu và hàng hợp pháp. Anh Trần Văn Cường, một tiểu thương tại phường Tân Thuận, Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ, khi khách dừng xe hỏi mua thuốc lá, người bán lấy gói thuốc trong hộc tủ ra trao đổi, giao dịch tiền bạc. Liệu tại thời điểm thực hiện thao tác bán hàng đó, người bán có bị các đoàn kiểm tra xử phạt vì đang “trưng bày trái phép” không? Những e ngại này hoàn toàn có cơ sở. Nếu luật chỉ ra mệnh lệnh chung chung “cấm trưng bày dưới mọi hình thức” mà không giải thích chi tiết các hành vi kỹ thuật, đẩy gánh nặng rủi ro pháp lý lên vai các hộ kinh doanh nhỏ.
Từ góc độ xây dựng pháp luật, ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Pháp luật dân sự-kinh tế (Bộ Tư pháp) nhận định, việc sửa luật cần trả lời rõ “quản lý như thế nào”, xác định những ranh giới minh bạch để người dân biết điều gì được phép làm và cơ quan quản lý có đủ căn cứ để thực thi, mở rộng lệnh cấm khi những khái niệm pháp lý nền tảng còn chưa thực sự rõ ràng, sẽ có nguy cơ tạo ra thêm khoảng trống pháp lý.
Quy định cấm trưng bày cũng cần được xem xét trong sự đối sánh với các luật hiện hành. Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, người mua có quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về sản phẩm. Luật Giá cũng yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh niêm yết giá rõ ràng, không gây nhầm lẫn. Hành động quảng bá cần hạn chế là đúng, nhưng một bảng hiệu ghi tên sản phẩm và giá bán lại là thông tin giao dịch tối thiểu. Tên nhãn hiệu trên bảng giá cũng chính là dấu hiệu để nhận diện hàng hợp pháp. Nếu quy định cấm trưng bày được hiểu theo hướng xóa bỏ hoàn toàn tên sản phẩm và bảng giá tại điểm bán, các quy định của hệ thống pháp luật sẽ thiếu tính thống nhất.
Chung mối lo ngại này, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam khẳng định, Hiệp hội ủng hộ các quy định chặt chẽ trong dự thảo, trong đó có đề xuất cấm trưng bày và sẽ nghiêm túc tuân thủ nếu quy định được ban hành. Dẫu vậy, thực tế nhiều điểm bán không có tủ trưng bày, chỉ để vài bao thuốc trong rổ hoặc khay nhỏ phục vụ giao dịch, thậm chí phải để hàng ngay tại quầy vì không có tủ chứa riêng. Do vậy, cần làm rõ thế nào được coi là “trưng bày” và thế nào chỉ là lưu giữ hàng hóa để bán, tránh tình trạng người bán vô tình vi phạm.
Lộ trình chuyển tiếp và trợ lực điểm bán
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc cụ thể hóa các quy định là chìa khóa thành công. Tại Anh, điểm bán được phép treo một bảng giá khổ A3 mang tiêu đề “bảng giá sản phẩm thuốc lá”. Tại Malaysia, tuy cấm trưng bày thuốc lá tại cửa hàng bán lẻ, nhưng vẫn cho phép thông tin sự hiện diện và giá bán sản phẩm tại điểm bán thông qua các danh mục được quy chuẩn hóa. Các chủ tiệm tạp hóa tại Việt Nam cũng rất cần một cách tiếp cận mang tính đồng hành.
Thay vì những văn bản quy phạm pháp luật phức tạp, cơ quan chức năng cần ban hành sổ tay hoặc cẩm nang hướng dẫn ngắn gọn, trực quan, giải đáp cặn kẽ về kích thước bao thuốc, thông tin trên bảng giá niêm yết,... Việc quy định mẫu bảng giá không chỉ giúp giảm tiếp xúc trực quan với sản phẩm, mà còn giữ lại cơ sở để người tiêu dùng nhận diện hàng chính ngạch đồng thời cung cấp cho lực lượng quản lý thị trường một mốc chuẩn thống nhất khi thanh tra.
Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, phạm vi quản lý phải bám đúng mục tiêu chính sách, tránh mở rộng sang những hoạt động ít liên quan, đồng thời làm tăng chi phí tuân thủ. Nếu áp đặt lệnh cấm trưng bày lên cả các cơ sở bán buôn thuần túy, các nhà phân phối sẽ phải chịu chi phí rất lớn để cải tạo kho bãi, vật che chắn mà không mang lại nhiều giá trị trong việc giảm thiểu sự tiếp cận của người tiêu dùng cuối.
Các chuyên gia cũng cảnh báo tránh đẩy giao dịch hợp pháp sang khu vực phi chính thức và phân tán nguồn lực quản lý. Chính sách cần giai đoạn chuyển tiếp thỏa đáng từ 18 đến 24 tháng, triển khai thí điểm tại một số địa phương trước khi mở rộng toàn quốc. Song song đó, hiệu quả quản lý điểm bán đi liền với việc kiên quyết dẹp bỏ hàng lậu, hàng giả để bảo vệ người kinh doanh tuân thủ pháp luật.
Đồng tình quan điểm này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội (Đoàn Hải Phòng) cho rằng, đề xuất cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức là điểm mới của lần sửa đổi này. Song, để chính sách thực thi hiệu quả, cần đi kèm lộ trình phù hợp và những giải pháp hỗ trợ người kinh doanh, nhất là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, thích ứng với quy định mới.
Khi pháp luật được xây dựng trên nền tảng của sự minh bạch, đi kèm cẩm nang hướng dẫn trực quan và một lộ trình chuyển đổi nhân văn, chính sách sẽ không còn là rào cản hay nỗi lo âu, mà thật sự trở thành công cụ hữu hiệu để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời giữ vững nhịp đập kinh tế của những tầng lớp mưu sinh nhỏ lẻ.
