Giữa dân số và phát triển có mối quan hệ khăng khít với nhau, vừa ràng buộc nhau, hỗ trợ nhau và thúc đẩy lẫn nhau. Muốn tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội thì phải dựa vào yếu tố cơ bản là nguồn nhân lực, mà nguồn nhân lực lại gắn liền với sự biến đổi dân số về cả số lượng và chất lượng; đồng thời sự biến đổi dân số còn thúc đẩy quá trình phát triển nguồn nhân lực.
Sự phát triển nào cũng nhằm đáp ứng tăng nhu cầu và nâng cao chất lượng cuộc sống của con người, bởi vì suy đến cùng thì mọi sản phẩm vật chất và tinh thần được sáng tạo ra đều phục vụ con người và chính bản thân con người đã sáng tạo nên mọi sản phẩm đó. Mục tiêu đó chỉ có thể đạt được khi mà quy mô dân số, tốc độ tăng trưởng, sự phân bố dân cư và nguồn nhân lực thật sự phù hợp và tác động tích cực đối với sự phát triển. Quá trình phát triển nào cũng chịu sự tác động của các yếu tố dân số, bởi vì dân số, trong đó có lực lượng lao động, một yếu tố của lực lượng sản xuất, yếu tố quyết định sự phát triển xã hội. Mặt khác, các yếu tố dân số bao gồm quy mô, cơ cấu dân số, phân bố dân cư và chất lượng dân số đều tác động đến quá trình phát triển và làm cho quá trình này diễn ra với tốc độ nhanh hay chậm, theo chiều hướng thuận lợi hay khó khăn. Sự phát triển bền vững là sự phát triển phải đáp ứng tăng nhu cầu và nâng cao chất lượng cuộc sống của các thế hệ hiện tại mà không làm ảnh hưởng các thế hệ tương lai trên cơ sở sử dụng tài nguyên thiên nhiên, trạng thái môi trường, chất lượng của sự phát triển. Song, việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên và trạng thái môi trường không chỉ ảnh hưởng bởi sự phát triển mà còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố dân số.
Vì vậy, có thể nói "dân số vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển" và sự thay đổi của các yếu tố dân số đòi hỏi sự phát triển phải đáp ứng tăng nhu cầu và nâng cao chất lượng cuộc sống tương ứng với sự thay đổi của dân số. Nếu sự phát triển không tương ứng hoặc chỉ đáp ứng tăng nhu cầu cho dân số hiện tại, nhưng làm ảnh hưởng chất lượng cuộc sống của dân số tương lai thì sự phát triển đó không bền vững. Ðể sự thay đổi của các yếu tố dân số bảo đảm cho sự phát triển bền vững thì xã hội có đủ thông minh và cơ chế để điều chỉnh sự thay đổi đó. Vì dân số là một tập hợp người, cho nên mọi hoạt động kinh tế - xã hội đều tác động đến mỗi người và tập hợp người. Vấn đề quan trọng là làm thế nào để các hoạt động này tác động và tác động có hiệu quả để hình thành nên quy mô dân số, cơ cấu dân số, phân bố dân cư và chất lượng dân số phù hợp sự phát triển kinh tế - xã hội trong hiện tại và tương lai, điều đó phụ thuộc vào nghệ thuật quản lý các hoạt động. Vì vậy, đòi hỏi công tác dân số phải quản lý và tổ chức thực hiện có hiệu quả các hoạt động nhằm điều chỉnh các yếu tố dân số để trở thành yếu tố quyết định sự phát triển bền vững.
Việc tăng nhu cầu và nâng cao chất lượng cuộc sống của các thành viên trong xã hội là mục tiêu và yêu cầu đặt ra đối với mọi dân tộc, mọi quốc gia và mọi nền kinh tế. Ðể đạt được mục đích thì đồng thời với việc phát triển kinh tế - xã hội, cần phải điều chỉnh các xu hướng dân số phù hợp với sự phát triển. Dân số phù hợp sẽ kích thích sự phát triển nhanh và bền vững, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, nâng cao tiềm lực của lực lượng sản xuất, góp phần thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Dân số phù hợp sự phát triển là yếu tố cơ bản để xóa đói, giảm nghèo, giảm tình trạng thất nghiệp, sử dụng ngày công lao động thấp, giảm suy dinh dưỡng, giảm tỷ lệ mù chữ, nâng cao trình độ học vấn, nâng cao vị thế của người phụ nữ, giảm rủi ro về môi trường, mở rộng dịch vụ y tế và xã hội và huy động được nguồn lực để đầu tư cho phát triển sản xuất, kinh doanh, khoa học và công nghệ và bảo đảm công bằng xã hội.
Với ý nghĩa đó, công tác dân số trở thành một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển đất nước, là một trong những vấn đề kinh tế - xã hội hàng đầu, là một yếu tố cơ bản để nâng cao chất lượng cuộc sống của từng người, từng gia đình và của toàn xã hội. Dù quốc gia nào không muốn công khai hoặc không chấp nhận là có chính sách dân số riêng thì trong chính sách, chiến lược và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cũng không thể không gắn liền với yếu tố dân số và làm cho yếu tố dân số trở thành động lực của sự phát triển.
NGUYỄN HỒNG NGỌC
(Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em)
