Cuộc di dân lớn nhất từ trước đến nay

Trong lúc mọi công việc đã sẵn sàng cho lễ khởi công xây dựng Thủy điện Sơn La, thì chiều 29-11, anh Lường Văn Hặc ở xã Mường Bú, cũng đang chuẩn bị khánh thành căn nhà bốn gian mới.

Suốt ba ngày qua, bà con trong bản Bản Phiêng Bủng đổ đến khu đất mới, giúp anh Hặc làm nhà. Đàn bà con gái lo chuyện bếp núc, chuyển gỗ, đàn ông con trai, người đục đẽo, kẻ lợp mái. Mấy đứa nhỏ mắt tròn, mắt dẹt, luôn miệng bi bô vì nhiều người, vui quá.

Căn nhà dựng trên mảnh đất mới, nay chỉ còn lợp nốt cái mái và ghép ván tường là ba đứa con anh Hặc đã có chỗ tá túc. Thế là một cái lo lớn cũng đã qua, gia đình đã thoát được cái lán ở tạm suốt gần một tháng nay. Anh Hặc khoe: "Mình mua gỗ làm thêm một gian, cũng rộng rãi, thoải mái hơn trước, được Nhà nước quan tâm nên bà con đều phấn khởi".

Trước kia, cuộc sống làm nương, vào rừng săn bắn, kiếm củi, hái rau cũng chỉ giúp anh Hặc dựng được căn nhà gỗ ba gian ở Mường Chai. Nay anh và nhiều hộ người Thái khác phải chuyển đến các khu tái định cư ở xã Mường Bú, huyện Mường La để nhường chỗ cho cái Thủy điện lớn bậc nhất Đông-Nam Á này. Rời quê anh cũng buồn, nhưng bù lại cuộc sống mới cũng hứa hẹn tốt đẹp hơn, con cái đi học cũng thuận tiện hơn trước.

Tỉnh Sơn La dự kiến sẽ phải di chuyển tổng số khoảng 12.500 hộ dân trong vùng ảnh hưởng của công trình rộng khoảng 245 km2. Trong đó, giai đoạn 1, tỉnh này đã chuyển được hơn 400 hộ nằm trong mặt bằng thi công đến tái định cư ở xã Tân Lập. Giai đoạn 2, tỉnh đã chuyển xong toàn bộ 455 số hộ nằm dưới cốt 140 mét. Từ nay đến cuối năm, tỉnh phấn đấu chuyển tiếp hơn 2000 hộ và đến năm 2008 chuyển xong toàn bộ số dân trong các vùng bị ảnh hưởng.

Vùng lòng hồ Thủy điện Sơn La có địa hình thấp, người dân sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, tự cấp tự túc, cuộc sống có nhiều khó khăn. Thu nhập bình quân cho một hộ 1,5 triệu đồng/năm, 50% số xã thuộc diện các xã đặc biệt khó khăn, tỷ lệ đói nghèo chiếm 30%. Hồ chứa của công trình làm ảnh hưởng đến tám huyện, thị xã thuộc ba tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, trong đó phải di chuyển 248 bản; số hộ dân phải di chuyển tính đến năm 2010 là 18.897 hộ. Trong số dân phải di chuyển đồng bào các dân tộc thiểu số chiếm 95,3%.

Đây là dự án có số dân phải di dời lớn nhất từ trước đến nay, nên tổng giá trị thiệt hại ước tính cũng lên đến 1.789 tỷ đồng. Chính vì vậy vốn cho tái định canh định cư cũng khổng lồ 10.295 tỷ đồng. Số tiền này sẽ được chi cho công tác đền bù đất, hỗ trợ dân làm nhà, vận chuyển nhà, di chuyển mồ mả, đầu tư cơ sở hạ tầng cho các điểm tái định cư…

Theo chính sách di dân tái định cư, những gia đình như nhà anh Hặc có năm khẩu được Nhà nước phân 615 mét vuông đất ở. Theo quy hoạch chung anh dành 200 mét vuông xây nhà, diện tích còn lại sẽ lập vườn trồng cây và chăn nuôi. Dỡ căn nhà cũ ở Mường Chai về dựng lại, nhà anh còn được hỗ trợ tổng cộng 120 triệu đồng. Mới nhận 15 triệu đồng ứng trước, anh Hặc đã quyết định mua thêm gỗ làm cho nó khang trang hơn.

Ông Lèo Văn Ắng, Bí thư xã Mường Bú, nơi tiếp nhận khoảng 270 hộ mới đến, cho biết xã ông đang đề nghị tỉnh đầu tư thủy lợi, mở rộng thêm 500 ha đất canh tác để phân đủ cho các hộ tái định cư. Ông quả quyết chỉ trong tháng 12 tới, số hộ này sẽ được chia đất sản xuất, cán bộ khuyến nông cũng sẽ đến giúp dân về kỹ thuật canh tác lúa nước, trồng ngô. Ông nói: "Những hộ dân cũ ở xã này trước nay vẫn trồng ngô, có hộ thu hoạch đến 30 tấn mỗi năm nên cuộc sống cũng khá".

Ông Lò Ngọc Ón, Phó trưởng Ban quản lý dự án di dân-tái định cư Thủy điện Sơn La, tỉnh Sơn La cho biết, theo quy hoạch mỗi hộ sẽ được chia một ha đất, nhưng thực tế do địa hình nhiều đồi núi nên mỗi hộ đã tỉnh được chia nhiều hơn, từ 1,5 ha đến 1,8 ha đất canh tác. Ngoài ra, tất cả các điểm tái định cư đều được đầu tư nâng cấp và mở rộng cơ sở hạ tầng như điện, đường, trường, trạm, nhà văn hóa, bảo đảm sản xuất và sinh hoạt cho bà con.

Trong lần di dân giai đoạn 2 này, tỉnh Sơn La đã áp dụng mô hình dỡ nhà cũ chuyển đến dựng lại trên vùng đất mới. Đồng thời hỗ trợ tiền để đồng bào làm nhà khang trang hơn, bảo đảm các điều kiện sinh hoạt thuận tiện và vệ sinh hơn. Tỉnh cũng tính hỗ trợ tiền cho bà con di dời mồ mả người thân với mức là 800 nghìn đồng đối với mỗi mộ chưa xây, và 1,3 triệu đồng cho mộ đã xây, tôn trọng tín ngưỡng và tâm linh của bà con. Theo ông Ón, chính sách di dân lần này rất được bà con ủng hộ, cuộc sống của đồng bào tái định cư cũng bước đầu tạm ổn định.

Ở Bản Phiêng Bủng, anh Lường Văn Loan nay đã có được một căn nhà sàn mới bốn gian từ hơn một tháng nay, nhưng cũng như anh Hặc và nhiều gia đình khác hiện vẫn chưa có đất sản xuất. Trước kia, nhà ở gần sông, cạnh suối nên anh Loan thường đi xuồng ngược xuôi, bán ngô kiếm sống. Nay về Mường Bú, xa sông, cũng chẳng gần suối khiến người đàn ông này không khỏi lo lắng. Anh còn nói: "Ở Mường Chai cần gì cứ vào rừng để hái, không thiếu thứ gì. Nay ở nơi mới cái gì cũng phải mua".

Theo giải thích của ông Cườm Văn Vui, người dân tộc Thái, Đội trưởng thông tin lưu động của huyện Mường La thì người Thái thích sống quanh sông, gần suối, tiện cho việc tắm giặt và sinh sống. Nhiều điểm tái định cư không đáp ứng được nhu cầu này, không phù hợp tập quán nên bà con không thích.

Đã vậy, thằng con đầu của anh Loan năm nay sẽ “phải nghỉ học thôi”, vì Mường Bú vẫn chưa có trường cấp 3. Hiện nay xã Mường Bú mới chỉ có trường cấp 1,2. Những học sinh ở độ tuổi này thuộc các gia đình di dân được tạo điều kiện nhập học ngay khi gia đình đến nơi ở mới.

Tuy nhiên, cô giáo Lê Thị Thanh Thủy, Trường phổ thông cơ sở xã Mường Bú cho biết, nhìn chung các em này thường có sức học kém hơn, phần vì tiếng phổ thông chưa thạo;phần vì các gia đình tái định cư bận rộn lo cỗ ở, các em thiếu sự quan tâm chăm lo học tập của gia đình.

Trong khi những con đường còn ngổn ngang, mương dẫn nước chưa hoàn thành thì những gia đình như anh Hặc, anh Loan vẫn chưa thể yên tâm, cuộc sống của người dân tái định cư cũng chưa thể ổn định. Nhưng, họ vẫn nỗ lực ổn định cuộc sống và tin vào một tương lai tốt đẹp hơn. Chả thế, anh Loan đã bán chiếc xuồng xưa để tậu một chiếc xe máy Magic mới 18 triệu đồng, vì nay mai đường nhựa sẽ được trải đến tận bản mới.