"Côn Sơn suối chảy rì rầm..."

Mặc dù tục xưa như vậy, nhưng ngày nay bắt đầu từ mồng mười đến hết tháng Giêng hầu như ngày nào cũng là ngày lễ hội. Ðặc biệt từ khi Ðền thờ Nguyễn Trãi mới được khánh thành, ngay từ lúc giao thừa các phật tử và nhân dân quanh vùng đã nô nức đến thắp hương, xin lộc. Cái hấp dẫn du khách thập phương trước hết vì Côn Sơn là một vùng danh lam cổ tích nổi tiếng. Từ 600 năm trước Nguyễn Phi Khanh đã mô tả: Khói đầu non, ráng ngoài đảo, gấm vóc phô bày, hoa dọc suối, cỏ ven rừng, biếc hồng phấp phới. Bóng mát để nghỉ, chỗ vắng để ngồi, mùi thơm để ngửi, sắc đẹp để xem. Phàm những hình ảnh trong mát, hợp với tai mắt người ta ở đây đều có cả. Và sau đó Nguyễn Trãi lại mô tả:

Côn Sơn suối chảy rì rầm
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.

Ngày nay di tích Côn Sơn được tu tạo và được bổ sung thêm nhiều nét mới khiến phong cảnh càng thêm thơ mộng và huyền diệu. Ðặc biệt nhất là ngôi đền thờ Nguyễn Trãi mới được UBND tỉnh Hải Dương xây dựng và khánh thành, càng làm cho khu thắng cảnh này thêm thiêng liêng, hùng vĩ. Ðường vào Côn Sơn từ nhiều ngả đều được nhà nước đầu tư kinh phí trải nhựa, chung quanh chùa có rừng thông cổ kính, ngoài ra còn có vườn thực vật với nhiều giống cây quý hiếm. Ngay cổng chùa có hồ Bán Nguyệt, xa hơn nữa có hồ Rừng Sành  là nơi vui chơi du lịch hấp dẫn. Cây vải thiều Thanh Hà được các nhà sư trồng kín quanh vườn chùa, tỏa bóng sum suê và đã cho nhiều mùa quả.

Du khách đến Côn Sơn vào mùa nào cũng cảm thấy mát mẻ, bởi nơi đây tấm thảm thực vật che kín cả không gian. Vào những ngày đầu xuân mưa lất phất, nắng hửng nhẹ, mây nhởn nhơ sà thấp, cây cối đua nhau nảy lộc, không gian ở Côn Sơn càng mát dịu tưởng như trời đất hòa quyện với nhau. Ði dưới mặt đất mà tay có thể với được những dải mây bồng bềnh. Nếu bạn leo lên sườn núi thì người bạn có thể lẫn trong mây.

Chùa Côn Sơn vốn là nơi thờ Phật nằm dưới chân núi Kỳ Lân. Ngày xưa dân trong vùng thường lên núi lấy củi mang xuống chân núi gần chùa đốt than, quanh chùa khói luôn nghi ngút, nên chùa còn được gọi là chùa Hun. Qua mái tam quan vào sân chùa, quý khách sẽ gặp những cây đại già mà các nhà sử học cho rằng có từ thời Trần Nguyên Ðán. Những cây đại này không đứng thẳng mà nằm gần như ngang với mặt đất, bởi vì những thân chính đã quá già nên gãy đổ, chỉ còn những nhánh mới phát triển sau này, nhưng giờ đây cũng đã là cổ thụ.

Ðã đến Côn Sơn quý khách không thể không leo lên sườn núi Kỳ Lân thơ mộng và cổ tích. Chẳng biết từ bao giờ đỉnh núi này được gọi là Bàn Cờ Tiên. Tương truyền nơi đó có một bàn cờ bằng đá, vào những ngày đẹp trời cả một bầy tiên nữ từ trên mây hạ xuống chơi cờ. Từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, Sở Văn hóa Thông tin Hải Hưng đã cho dựng một nhà bia trên đỉnh núi và cho đắp phỏng lại một bàn cờ mới. Mặc dù không nhìn thấy tiên nữ xuống chơi cờ, nhưng khách thập phương vẫn hấp dẫn với đỉnh bàn cờ cổ tích ấy. Còn sườn bên phải của núi Kỳ Lân, nơi Nguyễn Trãi từng dựng nhà dạy học, nay vẫn còn dấu tích nền nhà xưa cùng với phiến đá lớn mà nhân dân địa phương thường gọi là Thạch Bàn hay còn gọi là hòn đá năm gian (rộng bằng năm gian nhà), nơi Nguyễn Trãi từng ngồi ngâm thơ, đọc sách.

Ngay sau chùa Côn Sơn có một vườn tháp gồm nhiều tháp, là nơi an nghỉ của nhiều vị sư từng trụ trì tại chùa. Lên cao hơn một chút bạn sẽ gặp một chiếc giếng nhỏ có tên là giếng Ngọc. Ở ngang sườn núi nhưng nước lúc nào cũng gần đầy và trong vắt. Ngay cạnh đó là tháp Huyền Quang, nơi đặt xá lị của Huyền Quang, vị tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm. Từ đây bạn có thể đi thẳng lên Bàn Cờ Tiên theo con đường lát đá gồm hơn bảy trăm bậc, hoặc đi theo lối mòn bên phải, xa hơn một chút nhưng ít dốc và dễ đi. Lối mòn này sẽ đi qua chỗ phiến đá năm gian và nền nhà Nguyễn Trãi. Bạn đi theo lối nào thì trên đầu bạn cũng rợp mát bởi lọng thông xanh, bên tai bạn luôn vi vút tiếng thông reo.

Côn Sơn không chỉ nổi tiếng vì là một danh lam thắng cảnh, mà còn nổi tiếng vì nơi đây gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi, người Anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới. Mới đây ngôi đền thờ Nguyễn Trãi bề thế vừa được khánh thành càng tạo thêm vẻ tôn nghiêm, tráng lệ cho vùng danh lam thắng cảnh này. Ðến với lễ hội Côn Sơn vào mùa xuân, thắp hương tưởng niệm Nguyễn Trãi, chắc chắn bạn sẽ gặp nhiều điều may mắn.