Hai lần điều chỉnh, tổng mức đầu tư tăng hơn 5.200 tỷ đồng
Theo kết quả kiểm toán do Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước Nguyễn Quang Thành ký, công tác khảo sát lập dự án đường cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình được lập, thẩm định và phê duyệt theo đúng quy định. Bên cạnh đó, thiết kế cơ sở cơ bản đã tuân thủ về hướng tuyến, quy mô và phù hợp quy hoạch ngành và địa phương nơi có tuyến đường đi qua. Tuy nhiên, kiểm toán cũng nêu rõ, công tác lập thiết kế cơ sở chưa đề xuất được phương án tối ưu theo quy định, phải thay đổi hướng tuyến hai lần, khiến thời gian lập dự án khả thi kéo dài từ quý I năm 1999 đến tháng 5-2005 mới được phê duyệt.
Trong lần đầu điều chỉnh (tháng 8-2007), tổng mức đầu tư tăng thêm 3.959 tỷ đồng, điều chỉnh lần hai (năm 2010), tổng mức tăng thêm 1.282 tỷ đồng. Theo nhận định của Kiểm toán Nhà nước, qua hai lần điều chỉnh, dự án bị "đội vốn" lên hơn 5.200 tỷ đồng, từ 3.734 tỷ đồng lên 8.974 tỷ đồng. Liên quan vấn đề đơn giá lập dự toán với hạng mục "giếng cát đường kính D 400 mm" báo cáo kiểm toán nhận định, trong hệ thống định mức hiện hành của Nhà nước, chưa có định mức thi công giếng cát, phải sử dụng định mức của "cọc cát đường kính D 400 mm" để lập và phê duyệt dự toán gói thầu. Việc áp định mức này không phù hợp thực tế thi công giếng cát, hao phí máy thi công, bị "đội" lên hàng chục lần so với thực tế, làm tổng giá trị dự toán của các gói thầu được kiểm toán tăng lên hơn 300 tỷ đồng. Tổng hợp các sai lệch trong công tác dự toán so với tổng dự toán tính đúng của các gói thầu được duyệt, theo Kiểm toán Nhà nước, đã chênh lệch gần 311 tỷ đồng.
Ðể xảy ra những sai sót nêu trên, có trách nhiệm của Bộ Xây dựng đã chậm xây dựng và công bố định mức giếng cát, Bộ Giao thông vận tải (GTVT) sai sót trong thẩm định và phê duyệt dự toán, còn VEC quản lý vốn đầu tư không chặt chẽ và tư vấn TEDI vận dụng không đúng quy định của Nhà nước về định mức trong lập dự toán. Việc kiểm định chất lượng công trình cũng phát hiện một số vi phạm, kiểm tra chiều dày lớp kết cấu áo đường, lớp đá dăm đen tại ba gói thầu 1, 2 và 4 có tới sáu mẫu không đạt; tại gói thầu số 5 và gói thầu số 6 có nhiều mẫu chiều dày không đạt yêu cầu. Ðộ cao mặt đường ở một số gói thầu thấp hơn yêu cầu tới gần 17 cm; trong đó, gói thầu số 4 có tới 20 trong số 34 điểm đo có cao độ mặt đường thấp hơn so với yêu cầu từ 5,5 đến 15,9 cm, gói thầu số 6 có 15/32 điểm đo hụt từ 4,2 đến 16,9 cm.
Vì sao bị "đội vốn"?
Lý giải một số vấn đề kiểm toán nêu, Tổng Giám đốc VEC Mai Tuấn Anh cho biết, dự án được bắt đầu nghiên cứu từ năm 1999, trong quá trình nghiên cứu khả thi, ba phương án hướng tuyến đã được xem xét gồm nâng cấp đường hiện tại; xây dựng mới tuyến đường phía tây và xây dựng mới tuyến đường phía đông quốc lộ 1 hiện tại. Tuy nhiên, do định hướng xây dựng tuyến đường này theo hướng phát triển thành đường cao tốc, nên phương án tuyến phía đông được tập trung nghiên cứu. Thủ tướng Chính phủ cũng cho phép miễn lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi đường cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình. Phương án đường cao tốc phía đông khắc phục được các hạn chế của phương án phía tây, có ưu điểm các yếu tố tuyến đều đạt tiêu chuẩn đường cao tốc vận tốc từ 100 đến 120 km/giờ, khối lượng đắp nền thấp hơn phương án phía tây, khối lượng đền bù giải phóng mặt bằng (GPMB) thấp,... Do đó, VEC khẳng định việc lập, thẩm định dự án theo đúng quy định pháp luật. Việc thu thập số liệu và khảo sát thực địa đã được tiến hành để phục vụ cho so sánh, phân tích lựa chọn phương án tuyến. Ngoài ra, cơ quan tư vấn TEDI còn sử dụng số liệu khảo sát thủy văn, địa chất của một số dự án như QL 10, QL 38, QL 21A, QL 1,... để hoạch định phương án thiết kế, phù hợp tiêu chuẩn hiện hành.
Hồ sơ nghiên cứu khả thi của dự án hoàn thành năm 2004, được Thủ tướng phê duyệt đầu tư (giai đoạn 1) với tổng mức đầu tư hơn 3.733 tỷ đồng (thời giá tháng 8-2004) bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước. Sau đó, do ngân sách nhà nước khó khăn, cho nên đã chuyển sang hình thức đầu tư bằng vốn trái phiếu công trình do VEC phát hành. Dự án phải chịu thêm phần lãi suất vay ngân hàng (có lúc lên đến 16%/năm) cùng những biến động lớn về giá vật liệu, nhân công, ca máy, thay đổi thể chế chính sách về xây dựng của Nhà nước, dẫn đến tổng mức đầu tư của dự án đã được duyệt không còn phù hợp thực tế. Vì vậy, dự án đã được điều chỉnh hai lần, trên cơ sở tuân thủ Nghị định 16/2005/NÐ-CP của Chính phủ về quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình. Việc tăng tổng mức đầu tư chủ yếu do các nguyên nhân cộng thêm lãi suất huy động vốn và thay đổi bất khả kháng (giá vật liệu, nhân công, bổ sung khối lượng hạng mục, thể chế chính sách...). Các hạng mục khác tăng do cơ chế quản lý đầu tư xây dựng của Nhà nước có sự thay đổi, thời điểm lập dự án và thực hiện dự án kéo dài. Trong đó, nguyên nhân gây tăng tổng mức lớn nhất do tiến độ GPMB, các địa phương triển khai quá chậm, dự án bị "trượt tiến độ" nhiều năm, tăng khối lượng công trình cầu vượt, cống chui theo yêu cầu của địa phương; biến động giá bất thường vào thời điểm năm 2007-2008.
Ðối với định mức cọc cát D 400 mm, Tổng Giám đốc VEC Mai Tuấn Anh cho rằng, bản chất thi công giếng cát và cọc cát là giống nhau. Lâu nay, ngành GTVT đang hiểu nó là một cho nên không chỉ ở dự án này, hầu hết các dự án giao thông khác đều sử dụng chung định mức, Bộ GTVT sẽ làm việc với Bộ Xây dựng để thống nhất. Tại gói thầu số 5, có một số mẫu kiểm định không đạt, VEC sẽ cho kiểm tra lại. Ðến nay, sau hai năm đưa vào khai thác, chất lượng tuyến đường vẫn cơ bản được bảo đảm, không xuất hiện lồi lõm. Những điểm lún chỉ xảy ra ở các vị trí đầu cầu, cho nên không thể đánh giá đường cao tốc bị hư hỏng. Việc lựa chọn nhà thầu thi công thông qua hình thức đấu thầu cạnh tranh, giá gói thầu được xác định thông qua kết quả đấu thầu, không theo giá trị dự toán do cơ quan tư vấn thiết kế lập được chủ đầu tư phê duyệt. Do đó, không thể nói việc lập dự toán gây thất thoát.
Kiểm toán Nhà nước đã kiến nghị VEC giảm trừ chi phí đầu tư thực hiện đến hết tháng 6-2013 số tiền lên tới hơn 346,7 tỷ đồng do đơn vị này áp dụng định mức không đúng quy định làm tăng chi phí. Ngay sau khi nhận được thông báo kết quả kiểm toán, Bộ GTVT đã họp, giao nhiệm vụ cho các đơn vị liên quan làm việc với Bộ Xây dựng để làm rõ cơ sở xây dựng và ban hành định mức thi công cọc cát để có hướng giải quyết vấn đề định mức giếng cát của dự án nói riêng, các dự án xây dựng công trình giao thông nói chung. VEC cũng chỉ đạo các đơn vị và tổ chức nghiêm túc kiểm điểm rút kinh nghiệm cho các dự án đang và sẽ triển khai; chấn chỉnh công tác quản lý dự án đầu tư. Trước ngày 10-5, các đơn vị phải kiểm điểm trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan và phải hoàn thành việc khắc phục các sai sót đã nêu trong báo cáo kiểm toán. Các kết quả đo đạc hiện trường có sai lệch về độ dày kết cấu nền, mặt đường chỉ xảy ra cục bộ ở một số vị trí, Bộ GTVT đã chỉ đạo chủ đầu tư VEC tổ chức mời tư vấn độc lập kiểm định chất lượng công trình, xác định chi tiết các khiếm khuyết và xử lý trách nhiệm đúng quy định của pháp luật. Bộ cũng chỉ đạo kiểm tra giám sát chặt chẽ quá trình tiếp thu các ý kiến của kiểm toán, của các cơ quan có liên quan và xử lý nghiêm túc khi có ý kiến kết luận của tư vấn độc lập.
