Chức năng giám sát của Viện Kiểm sát

Xuyên suốt trong tất cả các giai đoạn tố tụng, BLTTHS năm 2003 quy định hết sức cụ thể các hoạt động của VKS, với mục đích nâng cao trách nhiệm và tạo điều kiện để VKS làm tốt chức năng giám sát của mình.

Trước hết, trong giai đoạn khởi tố . Trước đây, nếu nhận được tố giác hoặc tin báo tội phạm, trong phạm vi trách nhiệm của mình VKS phải kiểm tra, xác minh nguồn tin và quyết định việc khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự. Ngoài VKS thì trách nhiệm này còn thuộc về cơ quan điều tra. Thực tế thực hiện đã gặp nhiều bất cập do hoạt động chồng chéo và đùn đẩy trách nhiệm giữa hai cơ quan này. BLTTHS năm 2003 đã giải quyết tình trạng này khi quy định tập trung việc xác minh, điều tra tội phạm vào cơ quan điều tra. VKS chỉ tiếp nhận tin báo về tội phạm và chuyển ngay các thông tin đó cho cơ quan điều tra (Điều 103). Những trường hợp này, VKS không có quyền ra quyết định khởi tố, mà chỉ có kiến nghị khởi tố gửi cho cơ quan điều tra, trên cơ sở đó cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án.

VKS chỉ được trực tiếp khởi tố một số trường hợp nhất định như HĐXX yêu cầu hoặc trong trường hợp VKS hủy bỏ quyết định không khởi tố vụ án của các cơ quan như thủ trưởng đơn vị bộ đội biên phòng, hải quan, kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển và thủ trưởng các cơ quan khác của CAND và QĐND được giao tiến hành một số hoạt động điều tra (Điều 104).

Như vậy, BLTTHS 2003 đã phân công rõ hơn trách nhiệm của VKS trong giai đoạn khởi tố vụ án.

Trong hoạt động điều tra : BLTTHS 2003 có quy định mới, phân định rạch ròi hoạt động thực hiện quyền công tố và hoạt động kiểm sát điều tra (Điều 112 và 113). Cụ thể, hoạt động thực hiện quyền công tố trong giai đoạn điều tra gồm: Khởi tố vụ án, khởi tố bị can; yêu cầu cơ quan điều tra tiến hành điều tra; yêu cầu thay đổi điều tra viên; quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn... Còn hoạt động kiểm sát điều tra gồm kiểm sát việc khởi tố, các hoạt động điều tra và lập hồ sơ vụ án; kiểm sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan tố tụng; giải quyết tranh chấp về thẩm quyền điều tra... Với việc phân định rõ quyền công tố và kiểm sát điều tra như vậy đã thể hiện được nội dung cải cách tư pháp được đề cập trong các nghị quyết của Đảng, đồng bộ, thống nhất với các văn bản pháp luật hiện hành từ Hiến pháp đến Luật Tổ chức VKSND, đồng thời là cơ sở pháp lý để VKS hoạt động dễ dàng, thuận lợi hơn.

Cũng với mục đích nâng cao trách nhiệm và tạo điều kiện để VKS làm tốt chức năng công tố, kiểm sát điều tra, tránh bỏ lọt người phạm tội, làm oan người vô tội, BLTTHS 2003 có thay đổi quan trọng liên quan đến thẩm quyền của VKS, đó là quy định VKS có trách nhiệm xét phê chuẩn quyết định khởi tố bị can (Điều 126) và quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can (Điều 128). Ngoài ra, VKS còn có trách nhiệm phê chuẩn các lệnh bắt, giam giữ của cơ quan điều tra. Chẳng hạn như đối với bắt khẩn cấp, trước đây chỉ quy định hết sức chung chung là VKS phải kiểm sát chặt các căn cứ bắt, còn BLTTHS mới quy định trong trường hợp cần thiết VKS phải trực tiếp gặp hỏi người bị bắt trước khi quyết định phê chuẩn hay không và thời hạn phê chuẩn là 12 giờ kể từ khi nhận được đề nghị.

Cùng với việc tăng thẩm quyền cho các cơ quan tư pháp cấp huyện thì thẩm quyền gia hạn thời hạn điều tra, thời hạn tạm giam để điều tra của VKS cũng được sửa đổi cho phù hợp theo hướng tăng thẩm quyền gia hạn cho VKS cấp dưới. Nếu như trước đây đối với tội phạm nghiêm trọng khi gia hạn điều tra lần hai phải là VKS cấp tỉnh thì hiện nay quyền đó thuộc VKS cấp huyện (Điều 119) và VKS cấp huyện còn có quyền gia hạn tạm giam đối với tội rất nghiêm trọng (Điều 120).

Thực hiện chủ trương thu gọn đầu mối cơ quan điều tra theo các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp và để bảo đảm sự đồng bộ với các quy định pháp luật hiện hành, BLTTHS 2003 sửa đổi căn bản tổ chức bộ máy và thẩm quyền điều tra của VKS, đó là chỉ thành lập cơ quan điều tra ở VKSNDTC, chỉ điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp (Điều 110). Tuy nhiên, với quy định này, nhiều người hoạt động trong lĩnh vực tư pháp e ngại hiệu quả hoạt động của cơ quan điều tra này không cao mà chân rết ở các tỉnh hỗ trợ chưa có quy định.

Trong giai đoạn xét xử : Với mục đích tăng tính độc lập, tự chịu trách nhiệm, BLTTHS quy định kiểm sát viên căn cứ vào diễn biến tranh tụng tại tòa có quyền quyết định ngay một mức án khác với mức án trước đây đề nghị (Điều 221).

Với những quy định như trên, chắc chắn VKS thuận lợi hơn khi thực hiện chức năng giám sát của mình; mặt khác, đòi hỏi VKSND các cấp đặc biệt là cấp huyện phải nâng cao trình độ cho cán bộ của mình để đáp ứng yêu cầu mới.