Theo cơ quan soạn thảo, dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam gồm 4 chương, 24 điều, tập trung vào 7 nhóm nội dung, từ những quy định chung, chuẩn hóa việc sử dụng Quốc ca, nghi thức hát Quốc ca và cử Quốc thiều đến bảo vệ Quốc ca trên môi trường số, xây dựng cơ sở dữ liệu và xác định trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Cần thống nhất một chuẩn chung
Dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đặt mục tiêu hình thành một chuẩn thống nhất về bản nhạc, hòa âm, phối khí và bản ghi âm Quốc ca, Quốc thiều; đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận, phổ biến, sử dụng Quốc ca hợp pháp, không biến việc sử dụng Quốc ca thành một thủ tục phải xin phép.
Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, việc xây dựng Nghị định được đặt trong yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về sử dụng, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca. Tờ trình của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng các quy định hiện hành về Quốc ca, Quốc thiều còn phân tán trong nhiều văn bản, được hình thành ở những thời kỳ khác nhau và chủ yếu gắn với từng lĩnh vực hoặc loại nghi lễ cụ thể.
Trong khi đó, thực tiễn sử dụng cho thấy vẫn có sự khác nhau về hòa âm, phối khí, tốc độ, trường độ và chất lượng âm thanh; trong một số trường hợp còn lúng túng trong việc phân biệt giữa hát Quốc ca, cử Quốc thiều, sử dụng bản ghi âm hay biểu diễn trực tiếp.
Dự thảo vì vậy dành một nhóm quy định riêng cho việc công bố, cung cấp bản nhạc và lời Quốc ca; xây dựng, thẩm định, công bố và cung cấp bản hòa âm, phối khí chính thức, bản ghi âm chính thức của Quốc ca, Quốc thiều.
Theo dự thảo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức xây dựng, thẩm định, công bố các bản chính thức này; khi công bố phải bảo đảm khả năng nhận diện, xác thực và truy xuất nguồn gốc. Cơ quan, tổ chức, cá nhân được tiếp cận, khai thác và sử dụng miễn phí các bản được công bố.
Đáng chú ý, việc chuẩn hóa không đồng nghĩa với việc mỗi lần sử dụng Quốc ca phải xin phép. Nội dung được cơ quan soạn thảo nhấn mạnh tại hội thảo là mục tiêu có một chuẩn chính thức để sử dụng thống nhất, nhưng không biến việc sử dụng Quốc ca thành hoạt động phải xin phép hoặc làm phát sinh thủ tục hành chính.
Đây cũng là điểm cần được phân biệt rõ trong quá trình hoàn thiện dự thảo: Nhà nước xác lập và cung cấp nguồn chính thức để mọi chủ thể có thể tiếp cận, sử dụng thuận lợi, thay vì thiết lập một cơ chế cấp phép cho việc sử dụng Quốc ca.
“Bản chính thức” không chỉ là một bản ghi âm
Một trong những vấn đề được các đại biểu tập trung trao đổi tại hội thảo là khái niệm “bản chính thức” của Quốc ca.
Theo dự thảo, “bản hòa âm, phối khí chính thức” là bản do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức xây dựng, thẩm định và công bố; “bản ghi âm chính thức” cũng do Bộ tổ chức thực hiện, thẩm định và công bố.
Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động đối ngoại, các đại biểu cho rằng cần nhìn vấn đề rộng hơn một file ghi âm. Thiếu tá Trần Kim Phụng, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, nêu tình huống khi nguyên thủ Việt Nam tham dự một chương trình ở nước ngoài, phía tổ chức cần được cung cấp tài liệu nào để sử dụng Quốc ca Việt Nam: tổng phổ hay bản hòa âm, phối khí. Theo phản ánh tại hội thảo, trong thực tế phía Việt Nam thường gửi tổng phổ; nhiều năm qua, Đoàn Nghi lễ Quân đội vẫn gửi bản tổng phổ thông qua Bộ Ngoại giao trong các hoạt động liên quan.
Ý kiến này cho thấy bài toán chuẩn hóa Quốc ca không chỉ nằm ở việc lựa chọn một bản ghi âm. Để phục vụ các hình thức biểu diễn và những hoàn cảnh khác nhau, cần tính đến các dạng tài liệu âm nhạc như bản nhạc, tổng phổ, hòa âm, phối khí và bản ghi âm.
Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn bởi một nguồn chính thức, đầy đủ và dễ tiếp cận sẽ giúp các cơ quan, trường học, đơn vị tổ chức sự kiện và cá nhân thuận lợi hơn khi tìm kiếm, sử dụng Quốc ca, đồng thời hạn chế việc sử dụng nhầm những phiên bản không chuẩn về nhạc và lời.
Phân định rõ khi nào phải hát Quốc ca
Một nội dung khác của dự thảo là phân biệt giữa trường hợp bắt buộc thực hiện nghi thức hát Quốc ca với những trường hợp sử dụng Quốc ca khác.
Dự thảo quy định các trường hợp phải hát Quốc ca gồm lễ kỷ niệm ngày thành lập, ngày truyền thống của bộ, ngành, địa phương theo quy định của pháp luật; đại hội, hội nghị, sự kiện chính trị có tổ chức lễ chào cờ; lễ khai giảng và hoạt động của cơ sở giáo dục có tổ chức lễ chào cờ; sự kiện thể dục, thể thao theo quy định của pháp luật, điều lệ giải hoặc thông lệ quốc tế; lễ chào cờ và các trường hợp khác theo quy định của pháp luật.
Khi hát hoặc phát bản ghi âm Quốc ca trong những trường hợp này, người tham dự đứng nghiêm, giữ thái độ trang nghiêm và hướng về Quốc kỳ. Người đội mũ phải bỏ mũ, trừ các trường hợp được dự thảo quy định ngoại lệ; không nói chuyện, sử dụng điện thoại hoặc thực hiện hành vi không liên quan trong thời gian hát Quốc ca hoặc phát bản ghi âm. Người khuyết tật, người vì lý do sức khỏe hoặc tuổi không thể thực hiện đầy đủ tư thế thì thực hiện phù hợp với khả năng, nhưng vẫn bảo đảm thái độ trang nghiêm.
Dự thảo đồng thời phân định việc hát trực tiếp, phát bản ghi âm và cử Quốc thiều. Quốc ca được hát trực tiếp theo bản nhạc và lời do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố; Quốc thiều được cử trực tiếp theo bản hòa âm, phối khí chính thức hoặc bằng bản ghi âm chính thức. Trong các trường hợp phải hát Quốc ca nhưng không tổ chức hát, cơ quan, tổ chức chủ trì được phát bản ghi âm Quốc ca, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Đối với hoạt động đối ngoại, quốc phòng, an ninh và nghi lễ đặc thù, việc sử dụng Quốc ca, cử Quốc thiều vẫn thực hiện theo pháp luật chuyên ngành, điều ước quốc tế và thông lệ quốc tế có liên quan.
Cấm sử dụng Quốc ca trong những trường hợp nào?
Dự thảo không đặt vấn đề cấm sử dụng Quốc ca một cách chung chung. Ngược lại, một nhóm quy định được xây dựng nhằm phân định giữa việc sử dụng hợp pháp và những cách sử dụng không phù hợp với tính chất của một biểu tượng quốc gia.
Trong các tác phẩm văn học, nghệ thuật, điện ảnh, xuất bản phẩm, sản phẩm giáo dục, báo chí, truyền thông và những hoạt động, sự kiện khác, Quốc ca được sử dụng nếu phù hợp với nội dung, bối cảnh và yêu cầu thể hiện; không làm sai lệch nội dung nhạc, lời, không biến dạng, xuyên tạc, xúc phạm hoặc ảnh hưởng đến giá trị, ý nghĩa và sự trang nghiêm của Quốc ca. Những trường hợp này không bắt buộc sử dụng bản ghi âm chính thức, trừ khi đồng thời thuộc trường hợp phải hát Quốc ca.
Dự thảo cũng xác định một số trường hợp không được sử dụng Quốc ca, như trong hoạt động quảng cáo gây ảnh hưởng xấu đến sự tôn nghiêm của Quốc ca; làm âm thanh báo hiệu, âm thanh thông báo hoặc nhạc nền tại cơ sở kinh doanh, dịch vụ, địa điểm vui chơi, giải trí; trong tang lễ của cá nhân; hoặc nhằm tạo sự nhầm lẫn rằng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, hoạt động hay sự kiện được cơ quan nhà nước chứng nhận, bảo trợ khi không có căn cứ.
Cùng với đó, các hành vi xuyên tạc, sửa lời, sửa nhạc, chế lời hoặc làm biến dạng Quốc ca; cắt ghép Quốc ca với âm thanh, hình ảnh, lời nói hoặc nội dung khác làm sai lệch, xúc phạm hoặc ảnh hưởng đến sự trang nghiêm của Quốc ca cũng được xác định là hành vi bị nghiêm cấm. Dự thảo đồng thời nghiêm cấm việc giả mạo bản hòa âm, phối khí chính thức hoặc bản ghi âm chính thức và việc lợi dụng quản lý, cung cấp hoặc sử dụng Quốc ca để thu lợi trái pháp luật.
Bảo vệ Quốc ca trong môi trường số và trước nguy cơ từ AI
Nếu việc chuẩn hóa các bản Quốc ca nhằm giải quyết sự không thống nhất trong sử dụng thực tế, thì môi trường số đặt ra một vấn đề khác: làm thế nào bảo vệ tính toàn vẹn của Quốc ca trong điều kiện nội dung có thể được sao chép, chỉnh sửa và phát tán nhanh chóng.
Dự thảo dành riêng Điều 13 cho việc sử dụng Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và trong sản phẩm truyền thông. Cơ quan, tổ chức, cá nhân được đăng tải, lưu trữ, chia sẻ, khai thác và phổ biến Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và phương tiện truyền thông theo quy định. Đồng thời, không được sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo hoặc phương tiện kỹ thuật để tạo ra nội dung làm sai lệch, biến dạng, xuyên tạc, xúc phạm Quốc ca hoặc giả mạo bản hòa âm, phối khí, bản ghi âm chính thức.
Một yêu cầu đáng chú ý khác là bảo đảm việc bảo vệ Quốc ca không trở thành nguyên nhân hạn chế việc sử dụng hợp pháp. Dự thảo quy định các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp nền tảng số, dịch vụ thông tin điện tử phải phối hợp với cơ quan có thẩm quyền ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; đồng thời không áp dụng biện pháp kỹ thuật hoặc thực hiện quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến Quốc ca nhằm ngăn chặn, hạn chế việc tiếp cận, phổ biến, sử dụng Quốc ca hợp pháp.
Tại hội thảo, vấn đề này được đặt trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách một tác phẩm âm nhạc được tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền. Các bản Quốc ca có thể bị cắt ghép, thay đổi âm thanh, phối lại hoặc tạo ra bằng công nghệ AI rồi phát tán trên nhiều nền tảng.
Chính vì vậy quản lý cần tập trung vào hành vi sử dụng và hậu quả, thay vì quản lý bản thân công nghệ; đồng thời phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: ngăn chặn việc xuyên tạc, làm biến dạng, giả mạo Quốc ca nhưng không để cơ chế quản lý nội dung số vô tình chặn hoặc hạn chế việc phổ biến, sử dụng Quốc ca hợp pháp.
Xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về Quốc ca
Một điểm mới khác là dự thảo đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu về Quốc ca. Cơ sở dữ liệu gồm bản nhạc và lời Quốc ca; bản hòa âm, phối khí chính thức và bản ghi âm chính thức; thông tin phục vụ nhận diện, xác thực và truy xuất nguồn gốc; tài liệu hướng dẫn sử dụng Quốc ca, cử Quốc thiều; tài liệu về lịch sử, giá trị, ý nghĩa của Quốc ca và các thông tin, dữ liệu khác phục vụ quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị, giáo dục và phổ biến Quốc ca.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được giao xây dựng, quản lý, cập nhật và vận hành cơ sở dữ liệu, bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn, an toàn và khả năng khai thác lâu dài. Các cơ quan, tổ chức, cá nhân được tiếp cận, khai thác và sử dụng miễn phí các dữ liệu, tài liệu được công khai trên cơ sở dữ liệu.
Theo tài liệu tại hội thảo, cơ sở dữ liệu này được định hướng trở thành nguồn cung cấp chính thức, thuận tiện và miễn phí, phục vụ nhu cầu sử dụng, giáo dục, nghiên cứu và quảng bá Quốc ca.
Điểm xuyên suốt của dự thảo là Quốc ca không chỉ được tiếp cận từ góc độ quản lý việc sử dụng mà còn từ yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị.
Dự thảo xác định Quốc ca là biểu tượng quốc gia được Nhà nước và toàn xã hội tôn trọng, bảo vệ và phát huy giá trị. Việc bảo vệ được đặt ra cả trong đời sống xã hội và trên môi trường mạng, nền tảng số, bao gồm nền tảng số xuyên biên giới. Đồng thời khuyến khích nghiên cứu, giới thiệu, phổ biến, tôn vinh lịch sử, giá trị và ý nghĩa của Quốc ca; số hóa, lưu trữ và ứng dụng khoa học, công nghệ để bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca.
Cùng với đó, dự thảo quy định trách nhiệm của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch với vai trò giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về sử dụng Quốc ca, cử Quốc thiều; trách nhiệm của Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, các bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cũng như các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.
Theo cơ quan soạn thảo, dự thảo không tạo ra cơ chế phân cấp, phân quyền mới, không làm thay đổi thẩm quyền hiện hành và không đặt ra thủ tục hành chính mới. Quan điểm xây dựng là những nội dung cần thống nhất trên phạm vi cả nước thì quy định trong Nghị định; những vấn đề mang tính kỹ thuật, thường xuyên thay đổi hoặc thuộc tổ chức thực hiện thì không nên quy định quá cứng.
Theo Tờ trình, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch dự kiến hoàn thiện hồ sơ, trình Chính phủ xem xét, ban hành Nghị định trong tháng 10/2026; đồng thời chủ động chuẩn bị để bản nhạc và lời, bản hòa âm, phối khí chính thức, bản ghi âm chính thức của Quốc ca, Quốc thiều và cơ sở dữ liệu về Quốc ca được công bố, cung cấp, đưa vào khai thác đồng thời với thời điểm Nghị định có hiệu lực.
