Chúng ta ngày càng hiểu biết sâu sắc hơn về tính chất vô cùng độc hại và những hệ quả nghiêm trọng của các chất độc da cam/dioxin mà quân đội Mỹ đã sử dụng trong cuộc chiến tranh Việt Nam trong khoảng thời gian từ 1961-1971 đối với con người, hệ động, thực vật và môi sinh, môi trường. Cùng với dioxin, Chương trình Môi trường về Hóa chất của Liên hợp quốc (UNEP-Chemicals) đã xếp hai loại hợp chất hóa học khác là furan và PCB vào nhóm đầu bảng độc hại nhất trong số 12 hợp chất hóa học độc hại mà tổ chức này nghiêm cấm các quốc gia trên toàn thế giới không được sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào. Các nước tham gia Công ước Stockholm trong đó có Việt Nam đã cam kết sẽ loại bỏ hoàn toàn các chất độc hại trên vào năm 2025.
PCB là tên viết tắt của những hợp chất hữu cơ tổng hợp đa nhân thơm có chứa các nguyên tử clo trong phân tử, có tên khoa học là polychlor-biphenyl. Đây là những chất lỏng sánh như dầu, có mầu từ vàng nhạt đến vàng đậm, không tan trong nước, tan rất tốt trong mỡ và diesel, có nhiệt độ sôi và bay hơi rất cao và áp suất hơi bão hòa nhỏ, dễ thâm nhập vào màng tế bào của động vật và thực vật. Đây là những hợp chất vô cùng bền vững tồn tại lâu dài trong môi trường đất, nước, không khí, có khả năng tích tụ sinh học trong nông sản, thực phẩm, mô mỡ của người và động vật... Điều đặc biệt nguy hiểm là PCB rất dễ bị ô-xy hóa bởi ô-xy trong không khí, tạo thành các hợp chất furan và sau cùng là các hợp chất dioxin độc hại nhất cho đến nay con người biết được.
PCB đã được sản xuất công nghiệp hơn 50 năm nay. Do có tính chất cách điện cao và không cháy, trước đây PCB đã được sử dụng hết sức rộng rãi trong nhiều ngành công nghiệp, đặc biệt là ngành điện (máy biến thế điện, ắc-quy, dầu chịu nhiệt, dầu biến thế...). Ngành công nghiệp chế tạo máy sử dụng PCB làm chất truyền tải nhiệt trong các thiết bị thủy lực. Người ta cũng sử dụng rộng rãi PCB làm dung môi chế tạo mực in, sơn, chất chống ô-xy hóa trong các loại dầu mỡ bôi trơn... Ngoài sản xuất công nghiệp, PCB cũng được hình thành trong quá trình sản xuất của nhiều ngành công nghiệp. Tất cả các nguồn PCB kể trên đã được tìm thấy rất nhiều trong các môi trường khác nhau (đất, không khí, các nguồn nước...) do các nhà máy công nghiệp gây ra trong quá trình sản xuất, tồn trữ, vận chuyển, sử dụng, tiêu hủy, thất thoát rò rỉ trong các sự cố của các cơ sở sản xuất biến thế điện, ắc-quy, tụ điện...
PCB thường được tích tụ trong các mô mỡ của người và động vật thông qua con đường hô hấp và tiêu hóa. Những trường hợp nhiễm độc PCB ở mức độ cao và cấp tính sẽ bị bỏng da, trầy da, thay đổi cấu trúc của da và móng tay, thay đổi chức năng gan và hệ thống miễn dịch, ảnh hưởng đến hệ hô hấp, suy nhược thần kinh, hoa mắt, mất trí nhớ, hoảng loạn và bất lực, da và niêm mạc mắt bị kích thích, nhức đầu, nôn mửa, tổn thương gan, phổi, hệ tim mạch, cơ thể suy nhược, biến đổi nhiễm sắc thể, tăng tỷ lệ ung thư gan nguyên phát và dị vật ở con cái, đẻ non, sảy thai, quái thai... Nhiễm độc mãn tính với nồng độ PCB dù nhỏ cũng dẫn đến sự phá hủy gen, rối loạn sinh sản, và đặc biệt biến đổi gan gây ra hàng loạt những căn bệnh nguy hiểm, đặc biệt là các loại bệnh ung thư, quái thai, dị dạng... cũng như hàng loạt những vấn đề nghiêm trọng khác về môi sinh và môi trường.
Do tính chất vô cùng độc hại của các hợp chất PCB, từ lâu Liên hợp quốc đã cấm sản xuất và sử dụng các hợp chất PCB trong mọi lĩnh vực dưới mọi hình thức, đồng thời khuyến khích các đề án nghiên cứu và phát triển các vật liệu không độc hại thay thế. Tuy nhiên, do lượng PCB tồn trữ ở tất cả các quốc gia là rất lớn, hơn nữa, về mặt công nghệ, cho đến nay các nhà khoa học và các tổ chức quốc tế chưa có được các phương pháp xử lý hữu hiệu nên các hợp chất PCB đang và sẽ vẫn là nguồn gây ô nhiễm tiềm tàng cho môi trường trên phạm vi toàn thế giới trong một thời gian dài nữa.
Ở Việt Nam, theo thống kê chưa đầy đủ của Cục Bảo vệ Môi trường (Bộ Tài nguyên-Môi trường), đến nay hầu hết các tỉnh, thành phố trong cả nước đều tồn lưu một khối lượng lớn các loại dầu biến thế chứa PCB và các chất tương tự PCB với khối lượng ước tính khoảng 5-6 nghìn tấn. Đây là một con số rất đáng báo động về tình hình tồn trữ và nguy cơ ô nhiễm tiềm tàng của các hợp chất PCB đối với môi sinh, môi trường, hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng ở Việt Nam.
Dưới sự quản lý chặt chẽ và điều phối trực tiếp của Cục Bảo vệ Môi trường, nhiều năm qua Việt Nam đã thực hiện được nhiều công việc quan trọng như điều tra thống kê các nguồn phát thải PCB, tư vấn cho Nhà nước về các chính sách và các biện pháp quản lý các chất độc hại trong đó có PCB, tổ chức nhiều hội thảo quốc gia và quốc tế, điều phối và giúp đỡ các nhà khoa học, các tổ chức khoa học trong nước chủ động nghiên cứu, hợp tác với các nước, các tổ chức quốc tế trong việc thống kê, phân tích, đánh giá, nghiên cứu, phát triển các giải pháp công nghệ thích hợp để xử lý các loại vật liệu chứa hợp chất PCB. Tuy nhiên đây là một công việc vô cùng khó khăn, phức tạp, tốn kém, đòi hỏi nhiều thời gian và sự nỗ lực to lớn của phía Việt Nam, sự hợp tác giúp đỡ của cộng đồng quốc tế.
Rõ ràng, về mọi phương diện, PCB độc hại và nguy hiểm không thua kém chất độc dioxin. Nhưng rất tiếc cho đến nay, trừ một số ít nhà chuyên môn, chúng ta còn biết rất ít về những hợp chất vô cùng nguy hiểm này. Nhiều nơi, người ta đã ngang nhiên mua bán, sử dụng các loại dầu biến thế phế thải chứa PCB để rửa tay, làm chất bôi trơn, thậm chí còn tùy tiện dùng làm nhiên liệu cho nhiều mục đích nung, đốt khác nhau. Thiết nghĩ, trong lúc các cơ quan chức năng và các nhà khoa học chưa tìm được các giải pháp công nghệ thích hợp xử lý triệt để các loại vật liệu khác nhau chứa hợp chất PCB, các địa phương, các cơ quan có tàng trữ các loại vật liệu chứa hoặc nghi chứa PCB phải nghiêm túc thực hiện những quy định chặt chẽ của Nhà nước về quản lý các chất độc hại. Các phương tiện thông tin đại chúng cần phối hợp với các cơ quan khoa học và quản lý tuyên truyền sâu rộng để người dân hiểu và ý thức được sự độc hại và nguy hiểm thực sự của các loại vật liệu, các nguồn phát thải PCB và các chất độc hại khác, tránh được những hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra.
