Không phải cứ xác định được oan sai là giải quyết được ngay các vấn đề đặt ra.
Đối với vụ án Nguyễn Thanh Chấn, việc xác định bồi thường những thiệt hại, mất mát do bị tù oan suốt 10 năm sẽ được tính như thế nào sau khi ông chính thức đưa ra đề nghị số tiền lên tới gần 10 tỷ đồng?
Các chuyên gia pháp luật phân tích: Về cơ bản, căn cứ để tính mức bồi thường cho ông Chấn hiện nay là Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009, Nghị định số 16/2010/NĐ-CP của Chính phủ và Thông tư liên tịch số 05/2012/TTLT-VKSNDTC-TANDTCBCA-BTP-BQP-BTC-BNN và PTNT (giữa Viện KSND tối cao, TAND tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn). Theo đó, những nội dung ông Chấn có thể được xem xét bồi thường, gồm: thiệt hại do tài sản bị xâm phạm; thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút; thiệt hại do tổn thất về tinh thần; thiệt hại về vật chất do bị tổn hại về sức khỏe; tài sản bị thu giữ, tạm giữ, kê biên, tịch thu...
Nói cách khác, đó là những thiệt hại về vật chất và tinh thần có thể tính toán, đo đếm được. Cụ thể, theo Điều 46 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, về thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất của ông Chấn, nếu xác định được thì sẽ được bồi thường theo thu nhập thực tế bị mất.
Nếu có thu nhập thường xuyên nhưng không ổn định thì được xác định căn cứ vào thu nhập trung bình trong ba tháng liền kề trước khi thiệt hại xảy ra. Nếu thu nhập không ổn định và không có cơ sở xác định cụ thể hoặc thu nhập có tính chất thời vụ thì áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại tại địa phương. Trường hợp không xác định được thu nhập trung bình, khi đó số tiền bồi thường được xác định theo mức lương tối thiểu tại thời điểm giải quyết bồi thường.
Đối với khoản bồi thường về tinh thần, theo Điều 47 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, mỗi ngày tù giam oan được bồi thường ba ngày lương tối thiểu. Nếu tính từ ngày 28-9-2003 (bị tam giam) đến ngày 4-11-2013 (được trả tự do), ông Chấn đã bị giam giữ oan khoảng 3.686 ngày. Theo đó, ông Chấn có thể được bồi thường thiệt hại về tinh thần khoảng 115 nghìn đồng/ngày bị giam oan. Đối với những ngày bị khởi tố, truy tố, xét xử, nhưng không bị giam sẽ được bồi thường bằng một ngày lương tối thiểu.
Như vậy, ước tính số tiền mà ông Nguyễn Thanh Chấn được bồi thường sẽ không lớn so với yêu cầu gần 10 tỷ đồng mà ông và gia đình ông đưa ra. Tất nhiên, đó là đối với những khoản có thể "cân đo đong đếm được", còn những tổn hại và hệ lụy vô cùng lớn của nó lại là chuyện khác.
Sự oan khuất của ông Chấn đã được khẳng định. Số tiền phải bồi thường lên đến hàng chục tỷ đồng ở một số vụ án khác đã có ở Việt Nam. Vụ xử oan sai ông Chấn, mức bồi thường cụ thể sẽ được đưa ra. Thế nhưng kể cả có sự phán quyết của cơ quan chức năng, thì việc quy trách nhiệm ra sao? Đến bao giờ khoản bồi thường đến được tay ông Chấn? Âu cũng là điều đáng bàn, vì ngay việc lá đơn đề nghị bồi thường của ông Chấn phải mất gần bốn tháng trời mới được xem xét giải quyết. Chưa kể, để thu thập được đủ các chứng từ, tài liệu chứng minh cho yêu cầu bồi thường theo quy định, là việc không dễ dàng gì đối với gia đình ông Chấn lúc này.
Việc chi trả có thể sẽ được thực hiện.
Nhưng tổ chức, cá nhân nào sẽ chịu trách nhiệm đối với khoản tiền hàng tỷ đồng kia? Đối với những hệ lụy mà gia đình, và rộng hơn là xã hội phải chịu?
Mười năm trời hàm oan không chỉ là nỗi đau đớn, mất mát không gì bù đắp được đối với ông Chấn và người thân.
Hàng loạt các cá nhân, cơ quan đã "dính" theo một chuỗi các hoạt động sai phạm nghiêm trọng về tố tụng, gây thiệt hại lớn cho Nhà nước, xã hội, làm giảm sút niềm tin vào nền pháp chế XHCN.
Vẫn biết, không bao giờ có thể "bồi thường" được hết những gì mà ông Chấn và người thân phải gánh chịu. Nhưng việc sớm xác định, thực hiện bồi thường oan sai theo các quy định của pháp luật trong vụ án này sẽ phần nào bù đắp, xoa dịu bớt nỗi đau cho người dân.
Việc làm thấu tình, đạt lý ấy còn góp phần ngăn chặn những hành vi lạm dụng quyền lực, khắc phục tình trạng năng lực yếu kém của một bộ phận không nhỏ cán bộ, viên chức trong hệ thống các cơ quan tư pháp hiện nay, giúp hạn chế oan sai trong tố tụng hình sự như mục tiêu Chiến lược Cải cách tư pháp đang được Đảng, Nhà nước ta quyết tâm thực hiện.
Luật sư LIÊU CHÍ TRUNG
