Với diện tích 7.612 ha, được bao bọc bởi các con kênh: Đồng Tiến, Cà Dâm, Phú Đức... Đây là nơi trú ngụ của hơn 198 loài chim nước, 130 loài thực vật bậc cao, 55 loài cá nước ngọt và các loài lưỡng cư, bò sát khác; trong đó có 16 loài chim quý hiếm, nhất là sếu đầu đỏ đang được các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế tài trợ, duy trì và phát triển.
Nhật ký của kỹ sư Nguyễn Văn Hùng, Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học và môi trường Vườn quốc gia Tràm Chim ghi lại: Vào những năm 80 của thế kỷ 20, các nhà khoa học của Trung tâm Tài nguyên và Môi trường (Trường đại học Tổng hợp Hà Nội) vượt hàng nghìn km đến vùng đất hoang đang hồi sinh của đồng bằng sông Cửu Long. Đoàn được ông Nguyễn Xuân Trường, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp hướng dẫn đi sâu vào vùng Đồng Tháp Mười bằng vỏ lãi. Đến Tràm Chim, trung tâm của Đồng Tháp Mười, cả đoàn dừng lại quan sát và được chứng kiến cảnh rừng tràm bạt ngàn, chim chóc đua nhau hót, những đàn chim, đàn cò bay lượn rợp trời, cánh đồng đầy cỏ năn. Cả đoàn được Chủ tịch tỉnh giới thiệu đàn chim hàng (chục con mầu xám đang quần với đám cỏ năn. Đó là loài chim hạc (chim sếu) quý hiếm mà các nhà môi trường thế giới đang quan tâm bảo vệ.
| |
Sau khi xác định chính xác là chim sếu đang sinh sống ở Tràm Chim, đoàn đã đề nghị tỉnh Đồng Tháp thành lập khu bảo vệ, nhất là bảo vệ sếu. Đồng thời, thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng về loài chim sếu ở Tràm Chim - Tam Nông và báo cáo Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ động vật hoang dã thế giới, đặc biệt là Tổ chức Bảo vệ sếu quốc tế (gọi tắt là ICF). Khi nhận được thông tin Tổ chức ICF cử đoàn chuyên gia đến Tràm Chim để nghiên cứu sếu. Qua nhiều lần điều tra, khảo sát chim sếu và hệ sinh thái đất ngập nước của vùng Đồng Tháp Mười, vào năm 1990, các nhà khoa học Việt Nam và tổ chức quốc tế mở hội thảo quốc tế chuyên đề: bảo vệ sếu và hệ sinh thái đất ngập nước Tràm Chim Tam Nông, Đồng Tháp" để tìm giải pháp bảo vệ thiên nhiên. Ngày 29-12-1998, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 253/1998/QĐ-TTg chuyển hạng khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tràm Chim thành Vườn quốc gia Tràm Chim (QGTC) cho đến ngày nay.
"Đất lành chim đậu", từ bao đời nay vùng Đồng Tháp Mười đã là xứ sở của các loài chim. Tên Tràm Chim được người dân địa phương gọi theo đúng thực tế, vì ở đây có nhiều tràm và nhiều chim. Nhiều loại chim đã về đây sinh sống, điển hình nhất là loài sếu đầu đỏ, trong dân gian còn gọi là chim hạt. Hệ sinh thái đất ngập nước Tràm Chim rất đa dạng và phong phú, độc đáo và hấp dẫn, được chia hai mùa nắng, mưa rõ rệt. Mùa nắng bắt đầu từ tháng 1 đến tháng 6, mùa mưa từ tháng 7 đến tháng 12. Khi có những cơn mưa đầu mùa xuất hiện, nước phèn lan tỏa khắp vùng tạo cho Tràm Chim một cảnh quan đất ướt khá đặc biệt.
Hệ thực vật Tràm Chim được phân chia sáu kiểu quần xã thực vật tiêu biểu: quần xã sen, cỏ ống, mồm mốc, lúa ma (lúa trời), cỏ năng và rừng tràm. Chính quần xã cỏ năn là thức ăn lý tưởng cho loài chim sếu. Hơn thế nữa, cảnh quan thiên nhiên vùng đất Tràm Chim luôn luôn được bảo vệ nên hằng năm sếu thường về đây sinh sống vào mùa khô.
Tuy đàn sếu về Tràm Chim hằng năm thay đổi bất thường nhưng vẫn được bảo vệ nghiêm ngặt. Sếu về nhiều nhất là 1.052 con vào năm 1998, ít nhất là năm 2001 có 48 con và tháng 3-2005, đàn sếu về gần 100 con. Chế độ thủy văn của Vườn QGTC ảnh hưởng lớn đến đặc tính sinh học của loài chim sếu, nếu mực nước bên trong vườn QGTC thấp thì đàn sếu về nhiều; nếu mực nước dâng cao, thì năm đó đàn sếu về ít.
Đến vườn QGTC, phần lớn là du khách muốn tìm hiểu bức tranh hoang sơ còn sót lại của Đồng Tháp Mười nguyên thủy. Họ ngắm nhìn những đàn sếu tự do bay lượn trên bầu trời Tràm Chim. Mọi người dân đều có chung quan niệm chim sếu (chim hạc) là loài chim thiêng liêng, thanh cao và chung thủy. Sếu được coi là sứ giả của môi trường, là loài chim tiêu biểu nhất của thế giới. Sếu về Tràm Chim ngày càng nhiều, cũng gần đồng nghĩa với lượng du khách đến Tràm Chim ngày một đông hơn.
Vườn QGTC đang lưu giữ động, thực vật của hệ sinh thái Đồng Tháp Mười, là tài sản quý báu phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển du lịch sinh thái, phát triển kinh tế - xã hội và giáo dục môi trường cho thế hệ mai sau. Hiện nay, Vườn QGTC không chỉ các tổ chức quốc tế bảo vệ loài sếu, mà còn được các tổ chức khác bảo trợ như: Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Hội Bảo vệ sếu quốc tế (ICF) và Ủy hội sông Mê Công (MRC). Quỹ môi trường toàn cầu thuộc Liên hợp quốc đang đầu tư kinh phí cho Chương trình bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng bền vững tài nguyên đất ngập nước tại vườn QGTC trong vòng năm năm (2004 - 2008).
