Băn khoăn quy định ghi âm, ghi hình khi hỏi cung

Tiếp thu, chỉnh lý 13 nội dung chính

Báo cáo của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) cho biết, có 13 nội dung chính của dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi đã được tiếp thu, chỉnh lý.

Dự thảo Bộ luật sau khi được chỉnh lý gồm 36 chương và 504 điều.

Theo đó, để đáp ứng yêu cầu cụ thể hóa Hiến pháp, bảo đảm tôn trọng quyền con người, quyền công dân, dự thảo chỉnh lý “Nguyên tắc suy đoán vô tội” như sau: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không có tội”.

Về tranh tụng trong tố tụng hình sự, dự thảo Bộ luật đã chỉnh lý nhiều quy định để thể hiện tranh tụng trong các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm vụ án hình sự.

UBTVQH đề nghị bổ sung cơ quan Kiểm ngư được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, không bổ sung cơ quan Thuế, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Về căn cứ và thời hạn tạm giam, UBTVQH đã chỉnh lý dự thảo để cụ thể hóa căn cứ tạm giam “có hành vi khác cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử” trong dự thảo như sau: “Có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; tiêu hủy, giả mạo chứng cứ, tài liệu, đồ vật của vụ án, tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án; đe dọa, khống chế người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của những người này”.

UBTVQH nhận thấy, thực tiễn đã xảy ra nhiều trường hợp người từ 70 tuổi trở lên còn có hành vi mua bán ma túy, giết người, hiếp dâm.... Việc không tạm giam đối với những trường hợp này sẽ khó khăn cho các công tác xử lý tội phạm. Tiếp thu ý kiến ĐBQH, dự thảo luật đã bỏ quy định " không áp dụng tạm giam đối với người từ 70 tuổi trở lên" và chỉnh lý theo hướng giữ quy định hiện hành: không tạm giam đối với người già yếu nếu họ có nơi cư trú và lai lịch rõ ràng.

Về bắt buộc ghi âm, ghi hình hoạt động hỏi cung bị can (Điều 179), UBTVQH nhận thấy, việc ghi âm, ghi hình hoạt động hỏi cung là cần thiết để vừa bảo đảm minh bạch quá trình hỏi cung, vừa bảo vệ bị can, chống bức cung, dùng nhục hình, bảo vệ người hỏi cung tránh bị vu cáo.

Để bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, tránh lãng phí, phù hợp với điều kiện nước ta thì quy định việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra phải được ghi âm, ghi hình là phù hợp. Còn tại các địa điểm khác (như tại nơi tiến hành điều tra, tại chỗ ở của bị can) thì được ghi âm hoặc ghi hình theo yêu cầu của bị can, của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; đồng thời, để thống nhất thực hiện cần có hướng dẫn cụ thể của các cơ quan có thẩm quyền về việc ghi âm, ghi hình.

Tuy nhiên, có một số ý kiến ĐBQH đề nghị ghi âm, ghi hình trong mọi trường hợp hỏi cung bị can.

Ghi âm, ghi hình mọi trường hợp khó khả thi

Đại biểu Bùi Văn Xuyền (Thái Bình) đồng tình sự cần thiết thiết kế việc ghi âm, ghi hình trong hoạt động hỏi cung bị can để phục vụ cho yêu cầu điều tra và hạn chế tối đa trường hợp vi phạm, nhất là việc bức cung, nhục hình xảy ra trong thời gian vừa qua; đồng thời bảo vệ người hỏi cung, tránh vu cáo của bị can, bị cáo. Tuy nhiên, dự thảo quy định theo hướng mọi trường hợp hỏi cung bị can tại nơi giam giữ hoặc tại trụ sở cơ quan điều tra đều phải ghi âm, ghi hình không cần thiết và không bảo đảm tính khả thi.

Đại biểu của đoàn Thái Bình nêu rõ, hoạt động tội phạm diễn ra trên thực tế rất đa dạng về quy mô, mức độ nghiêm trọng, tài liệu chứng cứ thu thập cũng như thái độ khai báo của đối tượng nghi can nên không cần thiết phải ghi âm, ghi hình trong mọi trường hợp. Thí dụ, những trường hợp phạm tội đơn giản, phạm tội quả tang và đối tượng đã nhận tội thì không cần phải ghi âm, ghi hình. Cơ quan điều tra đã góp ý vấn đề này nên cần cân nhắc. Trong điều kiện hiện nay, phải đầu tư kinh phí, ngân sách, biên chế cho hoạt động này và rất nhiều nội dung hoạt động này cần phải đặt ra cả về mặt lý luận và thực tiễn.

Trong thời gian vừa qua xảy ra việc bức cung, nhục hình chủ yếu do năng lực, trình độ, phẩm chất, đạo đức của điều tra viên. Do vậy, để hạn chế tình trạng này, quan trọng vẫn là giáo dục phẩm chất đạo đức, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu và không quá lệ thuộc vào ghi âm, ghi hình.

Cùng quan điểm này, đại biểu Trần Đình Sơn (Đác Lắc) tán thành ý kiến của UBTVQH và ban soạn thảo về quy định bắt buộc ghi âm, ghi hình hoạt động hỏi cung bị can. Nhưng ông nhấn mạnh, so với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, việc triển khai cần có lộ trình.

Đại biểu Trần Đình Sơn cho rằng, nên ghi âm, ghi hình những vụ án có tổ chức, vụ án phức tạp, an ninh quốc gia rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, án không quả tang, án truy xét. Những nguyên nhân oan sai, nhục hình, bức cung hầu như ở những dạng này.

Từ đó, đại biểu Bùi Văn Xuyền kiến nghị, nên quy định theo hướng gọn lại, tức là chỉ ghi băng, ghi hình trong những trường hợp bị can kêu oan ngay từ đầu, bị can có đơn tố cáo bức cung, nhục hình, bị can bị điều tra truy tố về tội có khung hình phạt cao nhất là chung thân, tử hình và bị can trong vụ án có Hội đồng xét xử hủy án để điều tra lại. Bị can, bị cáo là người có quốc tịch nước ngoài và việc ghi âm ghi hình chỉ thực hiện trong các buổi hỏi cung mà không có người bào chữa tham gia thì như vậy sẽ bảo đảm tính khả thi hơn rất nhiều.

Những băn khoăn về thời hạn tạm giam

Đại biểu Bạch Thị Hương Thủy (Hòa Bình) cho rằng, rút ngắn thời hạn tạm giam là cần thiết. Nữ đại biểu này lý giải, về thời hạn tạm giam trong Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành quá dài. Tính đến khi đưa vụ án ra xét xử thời hạn tạm giam đối với bị can phạm tội ít nghiêm trọng 3 tháng, tội nghiêm trọng 6 tháng, tội rất nghiêm trọng 9 tháng, tội đặc biệt nghiêm trọng 23 tháng.

Bên cạnh đó, việc rút ngắn thời hạn tạm giam còn có ý nghĩa rất quan trọng buộc các cơ quan tố tụng phải cân nhắc kỹ thời điểm bắt giam, phải tổ chức lực lượng để khẩn trương kết thúc vụ án, không kéo dài tình trạng pháp lý căng thẳng của bị can, bị cáo. Tuy nhiên, vấn đề cần được tính toán đến thời điểm Bộ luật này có hiệu lực thi hành, thời hạn tạm giam theo lệnh cũ vẫn còn nhưng tổng thời hạn tạm giam vượt quá quy định trong Bộ luật mới thì xử lý thế nào. Vấn đề này cần được quy định rõ trong Nghị quyết thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự.

Đại biểu Trần Đình Sơn (Đác Lắc) đề nghị nghiên cứu lại Điều 416, đưa nguyên tắc về tạm giữ, tạm giam, thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên. Trong Điều 416 có ghi: "Tạm giữ, tạm giam phải được áp dụng trong thời gian ngắn nhất" đây là quy định mang tính nguyên tắc. Theo ông, ngắn nhất là bao nhiêu ngày, bao nhiêu giờ, cần phải có quy định rất rõ trong dự thảo Bộ luật này.

Ngoài ra, về trường hợp bắt buộc phải chỉ định người bào chữa tại Điều 221, đại biểu Bạch Thị Hương Thuỷ lưu ý, nên thận trọng vấn đề này. Một mặt vừa bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Mặt khác bảo đảm phù hợp với điều kiện cụ thể của nước ta. Nếu mở rộng các trường hợp phải chỉ định người bào chữa đối với tù chung thân, tử hình, số lượng người bào chữa phải chỉ định đã tăng gấp hai lần so với hiện nay. Nếu mở rộng đến 15 năm như dự thảo, số lượng người bào chữa phải chỉ định tăng gấp tám lần so với hiện nay. Do đó cần cân nhắc để bảo đảm tính khả thi.