Bản chất HTX: “Doanh nghiệp” hay “ưu việt hơn doanh nghiệp“

HTX không thể là doanh nghiệp

Khoản 1 điều 4 của dự thảo Luật HTX quy định: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, có tư cách pháp nhân, do ít nhất bảy thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, đồng sở hữu, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã theo quy định của Luật này”.

Điều 4 dự thảo Luật và cho rằng, quy định này đã thể hiện rõ bản chất của hợp tác xã, theo đó, hợp tác xã được thành lập trên cơ sở tự nguyện, hợp tác, bình đẳng, đồng sở hữu, tương trợ lẫn nhau giữa các thành viên hợp tác xã, nhằm mang lại lợi ích cho thành viên thông qua đáp ứng nhu cầu chung của thành viên về kinh tế, xã hội và văn hóa.

Nhất trí với định nghĩa thể hiện bản chất HTX này, đại biểu Danh Út (Kiên Giang) cho rằng, HTX không phải là doanh nghiệp ở mục tiêu, quan hệ sở hữu, quan hệ quản lý và quan hệ phân phối. HTX là một tập thể được lập ra để giúp đỡ lẫn nhau, để phục vụ và hỗ trợ các thành viên thỏa mãn các nhu cầu về kinh tế, văn hóa, xã hội của mình, không vì mục tiêu lợi nhuận. Do đó, không thể coi HTX là doanh nghiệp được, một HTX đích thực thì không thể bao giờ có tư cách như một loại hình doanh nghiệp.

Đồng tình với quan điểm này, đại biểu Nguyễn Văn Sơn (Hà Tĩnh) cho rằng, với cách tiếp cận này, HTX khác biệt so với doanh nghiệp là ở tính chính trị, tính xã hội và địa vị kinh tế - xã hội của hợp tác xã. Còn doanh nghiệp là tổ chức kinh tế thuần túy. Mặt khác HTX là tổ chức kinh tế tự chủ, có tính dân chủ cao, hình thành trên cơ sở góp vốn của xã viên - những người đồng sở hữu trong quan hệ đối nhân, khác với doanh nghiệp trong quan hệ đối vốn. Còn sự khác biệt nữa so với doanh nghiệp là tính tự chủ cao trong định hướng sản xuất, dịch vụ của HTX.

“Phải nói rằng qua nhiều chặng đường phát triển HTX trong từng thời kỳ kinh tế tập thể, kế hoạch hóa tập trung và đến thời kỳ đầu của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đến hiện nay, trong giai đoạn hội nhập sâu vào nền kinh tế thị trường của nước ta, HTX có những thăng trầm. Nhưng phát triển HTX vẫn là tất yếu, khách quan và có một ý nghĩa kinh tế - xã hội, văn hóa rất rộng lớn”, đại biểu Sơn nói.

Đại biểu Lê Đắc Lâm (Bình Thuận) cũng tán thành với dự thảo sửa đổi này. Ông cho rằng, định nghĩa này đã làm rõ nội dung mục tiêu thành lập, quan hệ sở hữu, quan hệ phân phối, quan hệ quản lý giữa HTX với doanh nghiệp. Định nghĩa HTX phản ánh đầy đủ nội dung cốt lõi là tổ chức kinh tế tập thể với tư cách pháp nhân do các xã viên tự nguyện thành lập và đồng sở hữu với mục tiêu là thực hiện nhu cầu chung của các thành viên trên cơ sở bình đẳng, dân chủ trong quản lý. Đồng thời định nghĩa này đã khẳng định rõ HTX có bản chất khác với doanh nghiệp. Doanh nghiệp cung ứng sản phẩm, dịch vụ cho thị trường đại chúng nhằm mục đích tối đa hóa lợi nhuận giữa doanh nghiệp và chủ sở hữu. Và cũng từ đó, luật cũng đã thể hiện rõ bản chất này ở Điều 14, Điều 16 là điều kiện để trở thành thành viên HTX, nghĩa vụ của thành viên HTX.

Các đại biểu Nguyễn Quốc Cường (Bắc Giang), Nguyễn Thị Thu Hằng (Nam Định), Mai Thị Ánh Tuyết (An Giang), Khúc Thị Duyền (Thái Bình)… cũng nhất trí cao với quan điểm này về bản chất HTX.

“Điều đầu tiên rất quan trọng, đó là mục đích hoạt động của HTX là nhằm tới việc đem lại lợi ích cho các thành viên, các xã viên của HTX, còn doanh nghiệp mục đích hoạt động nhằm đạt tới lợi nhuận của doanh nghiệp, hai cái này hoàn toàn khác nhau”, đại biểu Cường nói.

Làm luật cần bám sát Nghị quyết Trung ương 5

Tuy nhiên, rất nhiều ý kiến phát biểu tại phiên thảo luận chiều 25-10 lại cho rằng, cần xác định HTX như motọ loại hình doanh nghiệp để nó phát triển chứ không chết yểu như thời gian vừa qua.

Nghị quyết Trung ương 5, khóa IX về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể đã khẳng định HTX là một loại hình doanh nghiệp được vay vốn bình đẳng như doanh nghiệp và các thành phần kinh tế khác. Trên phương diện quốc tế, Liên minh HTX quốc tế định nghĩa HTX như sau: “HTX là một tổ chức tự chủ của các cá nhân một cách tự nguyện để thực hiện nhu cầu kinh tế, xã hội, văn hóa và ý nguyện thông qua một doanh nghiệp sở hữu chung và kiểm soát dân chủ”. Tổ chức lao động quốc tế ILO nói rõ thuật ngữ HTX chỉ một hiệp hội tự chủ của nhiều người tự nguyện hợp lại để thỏa mãn nhu cầu và nguyện vọng của mình về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp đồng sở hữu và được quản lý một cách dân chủ.

Từ những phân tích ấy, đại biểu Nguyễn Ngọc Hòa (TP Hồ Chí Minh) cho rằng, định nghĩa HTX trong luật sửa đổi lần này chúng ta đã chú trọng đến tính chất xã hội, tuy nhiên chưa nêu rõ được tính chất kinh tế của HTX. Vì vậy, đại biểu Hòa kiến nghị Ban soạn thảo cần bổ sung để làm rõ cả hai tính chất kinh tế và tính chất xã hội của HTX. Nếu chưa tìm được cách diễn đạt nào tốt hơn thì chúng ta nên giữ lại cách thể hiện trong Luật HTX hiện nay. Bởi vì luật này không nói HTX là doanh nghiệp mà chỉ đề cập đến khía cạnh hoạt động kinh tế thì HTX và doanh nghiệp là như nhau.

Đại biểu Đoàn Nguyễn Thùy Trang (TP Hồ Chí Minh) thẳng thắn đề nghị khi quy định về bản chất HTX cần bám sát chủ trương, đường lối của Đảng, mà cụ thể là Nghị quyết Trung ương 5, khóa IX về phát triển kinh tế tập thể cần xác định HTX mang chức năng kép là chức năng kinh tế - xã hội, trong đó chức năng kinh tế đóng vai trò tạo động lực phát triển, còn chức năng xã hội đóng vai trò tạo sức liên kết hợp tác giữa các xã viên trong việc phát triển hợp tác xã. Nghị quyết Trung ương 5 xác định HTX là một loại hình doanh nghiệp, do đó bà Trang đề nghị khoản 1, Điều 4 của dự thảo luật cũng phải xác định HTX là tổ chức kinh tế tập thể có tư cách pháp nhân, hoạt động như một loại hình doanh nghiệp.

Còn đại biểu Ya Duck (Lâm Đồng) đề nghị bổ sung khoản 1 điều 4 thành: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể có tư cách pháp nhân, bình đẳng về mặt pháp lý với các loại hình doanh nghiệp khác do ít nhất bảy thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau nhằm đáp ứng nhu cầu chung của các thành viên và tối đa hóa tới lợi tức cho các thành viên trên cơ sở tự chủ, đồng sở hữu”.

Đại biểu Bùi Thị An (TP Hà Nội) cho rằng, đây là vấn đề gốc, rất cơ bản, nếu không nêu được đúng bản chất thì tất cả những chính sách sau đấy sẽ lệch đi và sẽ làm cho HTX khó phát triển. Cho nên, theo bà An, “cần khẳng định đầu tiên là HTX phải là loại hình doanh nghiệp. Không thể nói lý do HTX có một chế độ sở hữu tập thể có đặc điểm riêng mà lại phủ định, không coi HTX là doanh nghiệp”

Theo đại biểu Đặng Thị Kim Chi (Phú Yên), thời gian qua, HTX với bản chất như một loại hình doanh nghiệp đã phát huy vai trò của mình, vừa giải quyết việc làm phục vụ cho xã viên, vừa phát triển kinh tế đóng góp cho xã hội. Sửa luật là để khắc phục những bất cập hạn chế hiện nay để HTX phát triển, còn những quy định hiện hành phát huy tốt thì không nên sửa. Nếu không cho HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, tức là đưa HTX trở lại thời kỳ bao cấp, tự cung tự cấp, không phù hợp với xu thế phát triển chung.

“Nếu không xem HTX là doanh nghiệp sẽ không tháo gỡ vướng mắc hạn chế hiện nay là HTX chưa được đối xử bình đẳng về quyền lợi, nghĩa vụ như các loại hình doanh nghiệp khác. Không có điều kiện để xây dựng HTX thực sự là mô hình kinh tế tự chủ, tự quản lý, tự chịu trách nhiệm để có khả năng cạnh tranh trên thị trường phục vụ tốt nhất cho xã viên mà xã viên đa phần là người yếu thế”, đại biểu Trương Văn Vở (Đồng Nai) nói.

Đề nghị xác định HTX là một doanh nghiệp cũng là ý kiến của nhiều đại biểu khác như đại biểu Huỳnh Nghĩa (TP Đà Nẵng), đại biểu Đinh Huy Chiến (Thái Nguyên)…

Cuối phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân cho biết, Ủy ban Thường vụ sẽ nghiêm túc tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội một cách đầy đủ và giải trình một cách thấu đáo trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua.