Vì sao người dân xã A Mú Sung không muốn ở nhà mới?

Chương trình 134 của Chính phủ về ổn định, sắp xếp dân cư vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó vấn đề thiết yếu cần bảo đảm là cơ sở hạ tầng như nhà ở, nước sinh hoạt, đường giao thông, điện, trường học, trạm y tế..., và điều kiện sản xuất như đất đai, nước tưới.

Thực hiện chương trình này, huyện Bát Xát đã có nhiều cố gắng, huy động cả hệ thống chính trị, trong đó Phòng Dân tộc và chính quyền các xã làm nòng cốt. Từ năm 2001 đến nay, đã di chuyển được 1.481 hộ, phát triển thêm 111 thôn, bản mới; tổng vốn đầu tư cho chương trình này là 15,6 tỷ đồng. Các hộ dân di chuyển đến những vùng đất mới, được Nhà nước hỗ trợ nhiều mặt, đã có cuộc sống khá hơn nơi ở cũ, đang ổn định, phát triển sản xuất để thoát đói nghèo; đồng thời góp phần tích cực giữ gìn, bảo vệ biên giới. Những kết quả đó cần được ghi nhận.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện chương trình này, tại xã A Mú Sung, xã vùng cao biên giới, diện tích rộng, đời sống đồng bào các dân tộc thiểu số: Mông, Dao, Hà Nhì ở đây còn rất khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo chiếm tới 68%, lại bộc lộ sự thiếu chủ động, sâu sát thực tế của cấp ủy, chính quyền huyện Bát Xát, dẫn đến hiệu quả kém.

Từ thành phố Lào Cai, vượt 70 km đường núi gập ghềnh bằng xe máy, chúng tôi đến trụ sở UBND xã A Mú Sung, đi tiếp 6 km nữa thì đến thôn Sa Pả nằm ngay sát biên giới, phía trước mặt là dòng suối Lũng Pô trong xanh. Có mặt tại thôn vào buổi trưa, cảnh tượng đầu tiên mà chúng tôi bắt gặp là một dãy nhà thấp được làm gần kề nhau, tường đắp bằng đất, mái lợp tôn đỏ, chung quanh um tùm lau lách, cỏ dại, thể hiện sự tạm bợ, nghèo đói. Có nhiều ngôi nhà không có người đến ở, mái tôn bay hết, cỏ dại mọc trong nhà, cao lút tận mái.

Vào nhà ông Sùng A Quả, người Mông ở xã A Lù chuyển đến đây từ năm 2001, nhưng thấy rõ sự nghèo đói, tạm bợ; đồ đạc chẳng có gì, thậm chí không có bàn ghế ngồi, chén uống nước. Một chiếc kiềng sắt đặt giữa nhà, khói mù mịt. Ông đang luộc những chiếc bánh làm bằng bột sắn cho con ăn trưa. Vào nhà anh Tẩn Láo Tả, người Dao, cuộc sống đỡ nghèo hơn, nhưng anh phàn nàn, rất khổ về nước sinh hoạt. Cả thôn gần hai mươi nóc nhà chỉ trông chờ vào nước mưa tích trữ trong mấy chiếc bể xây nhỏ, mùa khô hết nước phải cõng từng ống bương nước từ suối Lũng Pô lên đồi cao mới có nước dùng. Còn nước sản xuất thì không có. Do vậy, đồng bào chỉ có thể trồng được ngô, sắn, đậu đỗ nhờ vào thiên nhiên; không cấy được lúa nước. Anh Tả chỉ mong có con mương đưa nước từ xã A Lù về thì bà con sẽ khai hoang được ruộng bậc thang, cấy được lúa, trồng được rau xanh, phát triển chăn nuôi, cuộc sống mới khá lên được. Còn nếu cứ thế này thì không biết bằng cách nào và đến bao giờ mới thoát khỏi đói, nghèo.

Thôn Sa Pả được thành lập từ năm 2001, gồm 19 hộ đồng bào dân tộc Mông và Dao từ xã A Lù chuyển đến theo chương trình định canh, định cư, sắp xếp dân cư (Chương trình 134) của huyện Bát Xát.

Thực hiện Chương trình 134, huyện đã bỏ tiền ra đầu tư, cộng với công sức hỗ trợ của nhân dân xã A Mú Sung, trị giá gần 200 triệu đồng, để làm 19 căn nhà. Thế nhưng chỉ có năm hộ ở lại, còn tất cả đều bỏ về nơi ở cũ, do thiếu nước sản xuất, không có đường giao thông; chưa nói đến trường học, điện, y tế...

Một thực tế nữa là hiện nay những hộ dân ở thôn Sa Pả nằm trên địa giới hành chính của xã A Mú Sung nhưng lại không có hộ khẩu thường trú tại địa phương, vì vậy rất nhiều quyền lợi và nghĩa vụ của công dân khó được thực hiện, việc quản lý người dân định canh định cư tại thôn mới gặp rất nhiều trở ngại, hầu như buông xuôi.

Theo Bí thư Ðảng ủy xã Vàng Quẩy Phú, một số hộ dân ở thôn Sa Pả không thật sự muốn chuyển đến nơi ở mới là do cơ sở hạ tầng không bảo đảm, điều kiện sống quá khó khăn; một số hộ dân có tâm lý tranh thủ sự hỗ trợ đầu tư của Nhà nước (7,8 triệu đồng cho một hộ di chuyển đến nơi ở mới, theo quy hoạch của chính quyền địa phương) để giữ đất cho con cái ra ở riêng sau này. Vì vậy có tình trạng đã sáu năm trôi qua, thôn mới Sa Pả chỉ có năm hộ định cư, còn 14 hộ không đến ở, bỏ đất không, nhà trống. Huyện và xã đã nhiều lần đến tận nhà từng hộ dân để vận động nhưng không đạt kết quả.

Trong buổi làm việc với chúng tôi, Phó Chủ tịch UBND huyện Bát Xát Nguyễn Ðức Ca thừa nhận việc thực hiện Chương trình 134 ở xã biên giới A Mú Sung còn chậm trễ, kém hiệu quả, do làm ngược quy trình. Lẽ ra, huyện phải bảo đảm được cơ sở hạ tầng rồi mới di chuyển dân thì sẽ không xảy ra chuyện dân bỏ về, gây lãng phí và khó khăn trong thực hiện Chương trình 134.

Ông cho biết, để khắc phục việc này, từ nay đến trước Tết Nguyên đán, huyện Bát Xát chỉ đạo Phòng Dân tộc phối hợp chính quyền xã A Mú Sung tiến hành rà soát, vận động 14 hộ dân chuyển hộ khẩu về thôn mới để định canh định cư. Trường hợp nào không muốn di chuyển thì sẽ thu hồi nhà ở và đất sản xuất đã cấp ở thôn mới, để dành cho những hộ khác có nhu cầu chuyển tới.

Bài học rút ra ở đây là cấp ủy, chính quyền và cơ quan chức năng cần sâu sát ngay từ khâu khảo sát địa điểm lập dự án, lựa chọn hộ dân để bố trí di chuyển, đặc biệt phải bảo đảm cơ sở hạ tầng thiết yếu và điều kiện sản xuất cho người dân, tránh lãng phí và mất ổn định địa bàn.