Kéo dài hơn nửa năm, từ ngày 17-7-1942 đến 2-2-1943, Xta-lin-grát được đánh giá là một trong những trận đánh tiêu biểu nhất lịch sử quân sự thế giới về nghệ thuật quân sự và ý nghĩa xoay chuyển toàn cục, góp phần đẩy mạnh cuộc chiến chống phát-xít tại tất cả các nước châu Âu. Giới sử học coi đây là trận đánh có quy mô lớn nhất trong lịch sử quân sự thế giới, là trận chiến trường kỳ và ác liệt với số người tham gia, vũ khí, trang thiết bị vượt qua tất cả các cuộc chiến khác trong lịch sử. Quân đội Xô-viết đã tiêu diệt năm đội quân Đức và đồng minh. Khoảng hai triệu người thương vong và mất tích trong trận chiến. Diễn ra tại Xta-lin-grát, thành phố công nghiệp lớn của Liên Xô (trước đây), trung tâm hành chính của tỉnh Vôn-ga-grát, trận chiến đấu là cuộc đọ sức đầy quyết liệt, "một mất một còn" giữa những lực lượng tinh nhuệ nhất của Hồng quân Liên Xô và phát-xít Đức.
Mùa hè năm 1942, biết không thể đánh chiếm Thủ đô Mát-xcơ-va của Liên Xô bằng lối tiến công chính diện, phátxít Đức quyết định tiến công xuống khu vực sông Vôn-ga và vùng Cáp-ca-dơ ở phía nam.
Và thành phố mang tên vị lãnh tụ Liên Xô Xta-lin đã trở thành mục tiêu chiến lược của quân phát-xít, như một bàn đạp để tiến công Thủ đô Mát-xcơ-va.
Bên cạnh đó, cuộc tiến công còn nhằm chiếm những nguồn cung cấp chiến lược của Hồng quân như nguồn cung lúa mì, điện, than và dầu lửa. Tuy nhiên, sự quả cảm, kiên cường của các chiến sĩ Hồng quân Liên Xô đã đập tan âm mưu này của Hít-le và phát-xít Đức.
Trận đánh ở Xta-lin-grát diễn ra theo hai giai đoạn phòng ngự (từ tháng 7-1942 đến ngày 18-11-1942) và phản công (từ ngày 19-11-1942 đến 2-2-1943) với các chiến dịch tiến công liên tục từ cả hai phía. Từ 13 sư đoàn với khoảng 270 nghìn quân ban đầu, quân Đức đã huy động thêm nhiều sư đoàn cùng quân lính các nước đồng minh Hung-ga-ri, I-ta-li-a và Ru-mani, hàng nghìn xe tăng, trọng pháo, súng cối và máy bay.
Những trận oanh tạc của không quân Đức đã biến phần lớn TP Xta-lin-grát thành đống đổ nát. Tuy nhiên, quân phátxít nhanh chóng bị sa lầy trong những trận đánh đẫm máu. Dù đã kiểm soát 90% thành phố, nhưng quân Đức hoàn toàn thất bại trước sự kháng cự quyết liệt, kiên cường của Hồng quân Liên Xô, những người lính kiên quyết bám trụ mặt trận Xta-lingrát đến "hơi thở cuối cùng".
Mệnh lệnh được truyền đến các chiến sĩ Hồng quân với quyết tâm "Không lui một bước!" Ý định trú đông của quân Đức không được thực hiện khi hàng trăm nghìn người lính Liên Xô thể hiện ý chí chiến đấu quật cường và nghệ thuật quân sự tài ba.
Sau này, thế giới vẫn nhắc đến thành phố bên sông Vônga với cái tên đầy kiêu hãnh: "Thành phố anh hùng".
Trong khi Tập đoàn quân 62 của Hồng quân kiên trì bám trụ Xta-lin-grát bằng bất cứ giá nào, làm mồi nhử kìm chân quân Đức, các chỉ huy quân sự của Liên Xô đã âm thầm chuẩn bị trong hai tháng cho một chiến dịch phản công quyết định. Một lực lượng lớn Hồng quân Liên Xô, chủ yếu từ Xi-bê-ri, bí mật tập trung về Xta-lin-grát. Cả thế giới nín thở theo dõi cuộc đối đầu sinh tử trên sông Vôn-ga.
Tháng 11-1942, Hồng quân Liên Xô mở chiến dịch tiến công vu hồi với thế hai gọng kìm đánh vào cạnh sườn của quân Đức. Đòn tiến công này hoàn toàn thay đổi cục diện khi cạnh sườn yếu kém của quân Đức nhanh chóng sụp đổ và 330 nghìn quân của Tập đoàn quân số 6 Đức, vào thời điểm đó được đánh giá là một trong những đội quân hùng mạnh nhất bị bao vây và tan rã hoàn toàn. Tổn thất về lực lượng và phương tiện chiến tranh đã làm rung chuyển tận gốc cỗ máy chiến tranh của Đức quốc xã.
Phó Giám đốc Bảo tàng "Trận Xta-lin-grát" X.Moóc-đi-nốp nhấn mạnh, chiến thắng Xta-lin-grát đánh dấu bước ngoặt trong Chiến tranh thế giới lần thứ hai.
Xta-lin-grát là điểm khởi đầu con đường sang phía tây, con đường đến Béc-lin, dẫn đến kết thúc cuối cùng với thất bại hoàn toàn của Đức quốc xã.
Cái giá mà Liên Xô đã phải trả cho chiến thắng Xta-lin-grát là hàng trăm nghìn chiến sĩ hy sinh anh dũng, thành phố bên sông Vôn-ga bị phá hủy hoàn toàn. Nhưng bên cạnh đó, hàng triệu sinh mệnh đã được cứu sống nhờ vào sự kiên cường của những người lính Hồng quân trong trận đánh Xta-lin-grát.
(Tổng hợp)
