Điểm nhấn trong bức tranh toàn cảnh ấy là mối quan hệ lúc cương lúc nhu giữa Nga - Mỹ, hai nhân tố quan trọng trong tìm giải pháp nhằm chấm dứt cuộc nội chiến kéo dài ở Xy-ri. Cuộc đấu trí trên “bàn cờ Xy-ri” giữa hai cường quốc tác động mạnh cục diện quốc gia Trung Đông này, cũng như mặt trận chống IS.
Cuộc so găng căng thẳng
Sau khi cả Mỹ và Nga quyết định dấn thân vào cuộc chiến chống IS ở Xy-ri, hai cường quốc này đã bắt tay nhau trên mặt trận vô cùng nóng bỏng và khốc liệt này. Hai bên cũng thể hiện thiện chí trong phối hợp tìm giải pháp chấm dứt cuộc nội chiến kéo dài hơn 5 năm qua ở Xy-ri, đưa đại diện chính phủ và phe nổi dậy tới bàn đàm phán ở Giơ-ne-vơ (Thụy Sĩ). Tuy nhiên, các vòng đàm phán đã thất bại và căng thẳng gia tăng giữa Nga và Mỹ khiến hòa đàm về Xy-ri có khả năng dừng vô thời hạn.
Cuộc xung đột kéo dài ở Xy-ri chưa tìm được lối thoát một phần do bất đồng giữa Nga và phương Tây liên quan tương lai của Tổng thống Xy-ri A.Át-xát. Phe đối lập Xy-ri do phương Tây hậu thuẫn cương quyết yêu cầu ông Át-xát rời khỏi quyền lực và không có vị trí trong tiến trình chuyển giao dân chủ. Tuy nhiên, Nga cho rằng, tương lai của ông Át-xát phải do chính người dân Xy-ri quyết định. Nga đặt dấu hỏi, phải chăng Mỹ không muốn hoặc không thể tác động tới các phe phái mà Oa-sinh-tơn bảo trợ, cũng như chưa bao giờ thật sự gây áp lực để các nhóm đối lập ở Xy-ri tôn trọng các thỏa thuận đạt được thông qua đàm phán. Mát-xcơ-va cũng chỉ trích Oa-sinh-tơn không phân biệt rạch ròi các nhóm “ôn hòa” với các nhóm khủng bố, trong bối cảnh hiện có hàng trăm nhóm vũ trang hoạt động trên lãnh thổ Xy-ri.
Ủng hộ hai phe đối địch, Nga và Mỹ nắm thế trận trên “bàn cờ Xy-ri”. Bởi thế, mỗi bước đi cùng những toan tính của các cường quốc tác động cục diện cuộc chiến. Việc Mát-xcơ-va và quân đội Chính phủ Xy-ri đẩy mạnh chiến dịch không kích tại thành phố A-lép-pô, đưa lại những thắng lợi giòn giã cho quân đội Xy-ri, khiến quan hệ giữa Nga và Mỹ căng thẳng, có lúc lên đỉnh điểm, dẫn tới lo ngại làm tái diễn chiến tranh lạnh. Sự suy yếu của phe nổi dậy khiến Mỹ lo lắng bởi A-lép-pô là chiến trường quyết định, bên nào chiến thắng sẽ định đoạt các điều kiện để giải quyết cuộc khủng hoảng Xy-ri, trong bối cảnh tất cả các nhóm được các cường quốc khu vực và quốc tế hậu thuẫn đều tập trung tại thành phố chiến lược này. Oa-sinh-tơn nhiều lần dùng chiêu bài “nhân quyền” để chỉ trích và cáo buộc các vụ không kích của Nga và quân đội Xy-ri gây thương vong cho dân thường. Nhiều lần Mỹ cùng các đồng minh soạn thảo các nghị quyết nhằm trừng phạt Xy-ri để trình Hội đồng Bảo an LHQ. Tuy nhiên, những nghị quyết này đã không được thông qua, bởi lá phiếu phủ quyết của Nga. Đáp lại, Nga chỉ trích Mỹ sử dụng những “mánh khóe chiến thuật” để giúp các phần tử khủng bố tăng cường lực lượng. Mát-xcơ-va cáo buộc các nước phương Tây không tuân thủ nghĩa vụ liên quan cuộc khủng hoảng Xy-ri.
Một trong những lý do gây căng thẳng quan hệ Nga - phương Tây là việc Điện Crem-li mở rộng ảnh hưởng ở Xy-ri thông qua hỗ trợ chính quyền Đa-mát tiến hành các chiến dịch quân sự chống IS. Phương Tây không thể ăn ngon ngủ yên khi thấy Mát-xcơ-va củng cố chỗ đứng vững chắc hơn tại khu vực Trung Đông, với những căn cứ quân sự được đặt ngoài khơi Địa Trung Hải. Tổng thống Nga V.Pu-tin đã phê chuẩn đạo luật liên quan thỏa thuận giữa Mát-xcơ-va và Đa-mát, theo đó triển khai một lực lượng không quân thường trực "vô thời hạn" của “xứ Bạch Dương” tại Xy-ri. Thỏa thuận này cho phép Nga thiết lập căn cứ không quân Hơ-mây-mim để tiến hành chiến dịch hỗ trợ lực lượng của Tổng thống Xy-ri B.Át-xát. Ước tính, Nga hiện có khoảng 4.000 binh sĩ đóng tại căn cứ này, ngoài ra cũng đã triển khai nhiều máy bay ném bom và chiến đấu tại đây. Lo ngại sự mở rộng ảnh hưởng của Nga ở khu vực này, Liên hiệp châu Âu (EU) đã cảnh báo sẽ gia tăng các biện pháp trừng phạt Mát-xcơ-va do vấn đề Xy-ri. Căng thẳng gia tăng giữa Nga và Mỹ đe dọa tiến trình tìm giải pháp cho cuộc xung đột ở Xy-ri.
Mặt trận chống khủng bố khốc liệt
Sau hơn một năm tiến hành các chiến dịch không kích chống IS ở I-rắc và Xy-ri, mặt trận này đã có nhiều thay đổi. IS bị dồn vào thế yếu, để mất nhiều vùng lãnh thổ chiến lược. Tại Xy-ri, với sự hỗ trợ của không quân và hải quân Nga, quân đội Xy-ri mở chiến dịch quy mô lớn nhằm giải phóng thành phố A-lép-pô khỏi tay IS và nhóm khủng bố An Nu-xra liên quan An Kê-đa. Quân đội Xy-ri đã tiến sâu vào trung tâm A-lép-pô, chuẩn bị cho những trận quyết chiến cuối cùng giải phóng hoàn toàn thành phố chiến lược này. Trong khi đó, các nhóm vũ trang Xy-ri được Mỹ hậu thuẫn cũng đã giành lại nhiều vùng lãnh thổ trong chiến dịch giải phóng Rắc-ca, thành trì của IS tại Xy-ri.
Trong cuộc chiến chống IS, Các lực lượng dân chủ Xy-ri (SDF), một liên minh do nhóm dân quân Các đơn vị bảo vệ nhân dân người Cuốc (YPG) đứng đầu, là một đồng minh quan trọng của Mỹ. Sự hậu thuẫn của Lầu năm góc dành cho YPG đã làm sứt mẻ mối quan hệ đồng minh của Mỹ với Thổ Nhĩ Kỳ. Đó cũng là lý do Thổ Nhĩ Kỳ đã phát động một chiến dịch chưa có tiền lệ bên trong lãnh thổ Xy-ri mang tên "Lá chắn Ơ-phơ-rết", với “một mũi tên trúng hai đích”, vừa hỗ trợ lực lượng nổi dậy ở Xy-ri do An-ca-ra hậu thuẫn tiến công IS, vừa “nhổ cái gai” YPG.
Tại I-rắc, được sự hỗ trợ từ các chiến dịch không kích của liên quân do Mỹ đứng đầu, các lực lượng ủng hộ Chính phủ I-rắc đã giành nhiều thành phố quan trọng từ tay IS. Sau khi giải phóng nhiều thành phố lớn, các lực lượng I-rắc đã phát động chiến dịch tổng tiến công nhằm giành lại thành phố lớn thứ hai Mô-xun. Dù giải phóng nhiều khu vực ở Mô-xun, song quân đội I-rắc đã vấp phải sự kháng cự quyết liệt của các phiến quân. Các phần tử IS cố thủ để bảo vệ thành trì cuối cùng của chúng ở I-rắc. Chúng đã thực hiện nhiều vụ tiến công đẫm máu nhằm vào dân thường, thậm chí lấy họ làm “lá chắn sống”. Các chiến dịch tiêu diệt IS ở I-rắc và Xy-ri đã tiêu tốn của “xứ cờ hoa” 9,3 tỷ USD.
Được sự yểm trợ từ các chiến dịch không kích của Mỹ, quân đội Li-bi cũng đã giải phóng TP Xơ-tê, thành trì mà IS thiết lập ở Bắc Phi nhằm mở rộng chân rết ở khu vực, làm “bàn đạp” tiến công châu Âu. Bị đánh bật khỏi các vùng lãnh thổ chiến lược mà IS chiếm được từ giữa năm 2014 ở I-rắc, Xy-ri và Li-bi, tổ chức cực đoan này đang có xu hướng phân bố lại lực lượng. Những khu vực được IS nhắm tới là các nước láng giềng của Li-bi ở Bắc Phi và “lục địa già” bên kia bờ Địa Trung Hải. An-giê-ri và Tuy-ni-di liên tiếp phát hiện hàng loạt âm mưu khủng bố lớn cũng như thu giữ nhiều kho vũ khí, đạn dược với số lượng lớn vũ khí. Kể từ sau cuộc “cách mạng hoa nhài” bùng nổ cuối năm 2010, Tuy-ni-di đối mặt làn sóng tiến công khủng bố gia tăng. Ước tính, có hơn 5.500 công dân Tuy-ni-di gia nhập các tổ chức cực đoan hoạt động ở Xy-ri, I-rắc và Li-bi.
Cuộc nội chiến Xy-ri đã cướp đi sinh mạng của hơn 300 nghìn người, đẩy hơn một nửa dân số nước này vào cảnh “màn trời chiếu đất”. Trong khi đó, cuộc chiến chống IS ở I-rắc và Xy-ri đạt nhiều tiến triển, song vẫn đối mặt nhiều thách thức khi IS chứng tỏ là tổ chức khủng bố nguy hiểm và khó lường nhất. Mặc dù Mỹ nhiều lần đánh tiếng muốn hợp tác quân sự với Nga trong cuộc chiến chống “kẻ thù chung” là khủng bố, song những mâu thuẫn lợi ích khiến hai bên khó có thể tìm được điểm chung. Nắm giữ “chìa khóa” mở cánh cửa hòa bình cho Xy-ri, nếu Mỹ và Nga không bắt tay trở lại, cuộc khủng hoảng Xy-ri khó có thể tìm được hồi kết.
