Hễ khi nào nổ ra một cuộc nổi dậy ở các nước thuộc Liên Xô cũ, các tổ chức của Mỹ do chính quyền Washington tài trợ lại bị cáo buộc đã đứng sau can thiệp. Điều này đã từng xảy ra ở Gruzia và Ukraine và giờ đây, nó lại xảy ra ở nước cộng hòa Trung Á nghèo Kyrgyzstan. Các báo Mỹ Washington Times và New York Times ra ngày 30-3 cho biết về vai trò của các tổ chức dân chủ Mỹ và phương Tây trong các diễn biến vừa qua ở Kyrgyzstan.
Cuộc nổi dậy của dân chúng ở Kyrgyzstan đưa phe đối lập lên nắm quyền không thể thiếu bàn tay hậu thuẫn của chính quyền Washington thông qua các tổ chức như Hành động vì Dân chủ Quốc gia, Viện Cộng hòa Quốc tế, Qũy Á-Âu Eurasia và Internews... Bộ Ngoại giao Mỹ đã cho hoạt động một nhà in độc lập của họ ở thủ đô Bishkek từ năm 2003 giúp in ấn 60 ấn phẩm khác nhau, trong đó có một số tờ báo đối lập.
Ngay trước cuộc bầu cử quốc hội gần đây của Kyrgyzstan, một tờ báo đối lập đã đăng các bức ảnh chụp một ngôi nhà nguy nga, lộng lẫy như một cung điện của Tổng thống Askar Akayev, càng kích động làn sóng phản đối rộng rãi của dân chúng tại đất nước Trung Á năm triệu dân này.
Tờ báo này được chính phủ Mỹ viện trợ và được in tại một nhà in to bằng cỡ một chiếc xe tải tại nơi từng là một tiệm giặt trên một đoạn đường hẻo lánh ở thủ đô Bishkek do chính phủ Mỹ trợ cấp tài chính và do Ngôi nhà Tự do (Freedom House), một tổ chức tự cho mình là “tiếng nói rõ ràng về dân chủ và tự do khắp thế giới”, điều hành. Nhà in này hoạt động từ tháng 11-2003. Dự án của Ngôi nhà Tự do có trụ sở ở New York được chính phủ Mỹ viện trợ hơn một triệu USD.
Ngoài Mỹ còn có một số nước khác ở châu Âu như Anh, Hà Lan và Na Uy đã giúp lập ra các chương trình phát triển dân chủ và xã hội dân sự ở nước này. Điều này đã đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị cho cuộc nổi dậy của dân chúng đưa các nhà chính trị đối lập lên cầm quyền.
Chủ tịch quốc hội mới của Kyrgyzstan từng đến thăm Mỹ năm ngoái theo một chương trình viện trợ của Mỹ để học cách giám sát các cuộc bầu cử. Quyền Tổng thống của Kyrgyzstan hiện nay cũng tham gia chương trình đó.
Các tờ báo chỉ trích Tổng thống Askar Akayev trong những tháng trước khi ông bị lật đổ cũng được in nhờ có tiền tài trợ của Mỹ. Kyrgyzstan đã nhận tiền viện trợ của Mỹ tính theo đầu người nhiều hơn bất cứ một nước cộng hoà nào khác ở Trung Á thuộc Liên Xô trước đây.
Mike Stone, giám đốc dự án của Ngôi nhà Tự do nói rằng ít nhất ba trong số 60 khách hàng của nhà in này là các tờ báo đối lập đã kích động ngày một đông dân chúng biểu lộ sự giận giữ đối với ông Akayev trong lúc diễn ra chiến dịch vận động cho cuộc bầu cử quốc hội hồi cuối mùa đông vừa rồi.
Những ấn phẩm này đã khiến nhà in trên rơi vào một cuộc tranh cãi với chính phủ của ông Akayev. Chính phủ đã phản ứng lại bằng cách cắt điện, điều động cảnh sát theo dõi, giám sát các hoạt động của họ và đã tịch thu một xe tải chở đầy báo. Các thành viên nội các gần gũi với tổng thống đề nghị cần phải kiểm duyệt các tờ báo này.
Trong khi đó nhà in lại được Đại sứ quán Mỹ cung cấp máy phát điện để hoạt động sau khi bị chính phủ cắt điện, cho phép họ in 182.000 bản của một tờ báo đối lập trước vòng một của cuộc bầu cử diễn ra hôm 27-2.
Cuộc tranh cãi đã trở thành một phần của cuộc khẩu chiến do ông Akayev dấy lên chống lại phương Tây, trong đó ông cho rằng các lực lượng đối lập đã được các thế lực quốc tế trợ giúp tài chính.
Cuộc khẩu chiến này cũng diễn ra tương tự như ở Nga, nơi các chính khách cho rằng tiền của Mỹ là một lực lượng chính đứng sau các cuộc biểu tình phản đối đưa các nhà lãnh đạo đối lập thân phương Tây lên nắm quyền ở Gruzia và Ukraine trong hai năm qua.
Một nhà quan sát phương Tây am hiểu tình hình đề nghị giấu tên nói rằng Akayev trong những ngày mất dần quyền lực cũng luôn nói theo luận điểm như vậy bởi vì nó giúp ông dường như trở thành một nạn nhân vô tội. Nhà quan sát này nói: Theo lời ông Akayev thì “chính những thế lực nguy hiểm bên ngoài do Mỹ cầm đầu đang phá hoại một nước bình yên và ổn định”.
Với tư cách là nước tài trợ lớn nhất cho Kyrgyzstan, Mỹ là một mục tiêu chính để chỉ trích. Tiền viện trợ của Mỹ cho Kyrgyzstan kể từ khi Liên Xô sụp đổ năm 1991 đã lên tới gần 800 triệu USD, riêng số tiền viện trợ cho phát triển dân chủ năm ngoái là 13,3 triệu USD.
Số tiền này được viện trợ một phần thông qua các tổ chức do chính phủ Mỹ tài trợ như Viện Dân chủ Quốc gia và Viện Cộng hòa Quốc tế. Theo bản tuyên bố của Bộ Ngoại giao Mỹ, các chương trình dân chủ của Mỹ ở Kyrgyzstan “tập trung vào cải tiến các tiến trình chính trị và nâng cao trách nhiệm của các tổ chức chính phủ, đẩy mạnh xã hội dân sự và sự ủng hộ mạnh mẽ của dân chúng, và ủng hộ các cơ quan báo chí độc lập”.
Các chương trình do Mỹ viện trợ giúp huấn luyện việc tổ chức chính trị và vận động tranh cử. Tuy nhiên, Đại sứ quán Mỹ nói rằng tiền của Mỹ không thể được sử dụng để cung cấp lương thực, quần áo hay chở những người biểu tình từ miền nam ra thủ đô Bishkek để chiếm dinh tổng thống bởi vì số tiền đó không tài trợ cho các đảng hay các cá nhân cụ thể.
Edil Baisalovm, người đứng đầu một tổ chức phi chính phủ mang tên Vì Xã hội Dân sự và Dân chủ thừa nhận rằng các tổ chức dân chủ phương Tây đóng “một vai trò rất quan trọng” trong việc tạo ra một bầu không khí thuận lợi để thay đổi chính quyền. Tổ chức này đã tham gia giám sát cuộc bầu cử quốc hội ở Kyrgyzstan.
Roza Otunbayeva, cựu đại sứ Kyrgyzstan tại Mỹ và Anh và hiện là quyền Bộ trưởng Ngoại giao Kyrgyzstan nói: “Phương Tây và Mỹ là các nhà tài trợ lớn cho tiến trình dân chủ của chúng tôi và đã hậu thuẫn các mục tiêu dân chủ của chúng tôi”.
Omurbek Tekebayev, Chủ tịch Quốc hội mới, đã từng thăm Mỹ năm ngoái theo một chương trình của bộ ngoại giao Mỹ cho biết các nhà lãnh đạo đối lập khác cùng thăm Mỹ với ông khi đó có quyền Tổng thống Kurmanbek Bakiyev và trợ lý hàng đầu của ông Felix Kulov, cựu Phó Tổng thống mới được những người biểu tình giải thoát khỏi nhà tù.
Ông Tekebayev nói hôm thứ năm: “Tôi không chắc chắn chuyến đi này ảnh hưởng đến chúng tôi như thế nào nhưng tôi biết rằng người Mỹ biết cách chọn người, biết cách làm thế nào để đánh giá chính xác những gì đang xảy ra và dự đoán sự phát triển của tương lai và những thay đổi chính trị”.
