Trong bối cảnh kinh tế và công nghệ toàn cầu đang bứt phá mạnh mẽ, mối quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng giữa Việt Nam và Nhật Bản bước vào giai đoạn phát triển mới.
Theo các nhà quản lý, chuyên gia hàng đầu và doanh nghiệp, điểm nhấn trong hợp tác chiến lược thúc đẩy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa hai bên là thông điệp mang tính định hướng chiến lược: Chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình “hỗ trợ” sang “cùng phát triển”, từ “đầu tư thương mại thuần túy” sang “đồng kiến tạo giá trị và đồng phát triển công nghệ”.
Đối với Việt Nam, bối cảnh trên mang tới cả thách thức sống còn lẫn cơ hội lịch sử để bứt phá, vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Cụ thể hóa tầm nhìn phát triển đất nước, Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị đã xác định khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực quan trọng hàng đầu để phát triển nhanh và bền vững. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu Việt Nam không thể mãi dừng lại ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp như lắp ráp hay gia công thô, mà phải từng bước tự chủ, nâng cao năng lực nội tại trong nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, sản xuất và thương mại hóa công nghệ.
Để hiện thực hóa mục tiêu chiến lược này, việc lựa chọn và đồng hành cùng các đối tác quốc tế có năng lực vượt trội mang ý nghĩa quyết định. Trong hành trình đó, Nhật Bản tiếp tục khẳng định vị thế là đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu.
Ba chuyển đổi lớn trong hợp tác Việt Nam-Nhật Bản
Như chia sẻ của nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng, sự tương hỗ đặc biệt giữa hai nền kinh tế là điều kiện tiên quyết cho hiệu quả hợp tác hai bên. Theo đó, Nhật Bản sở hữu nền tảng khoa học công nghệ tiên tiến, tiềm lực công nghiệp vững chắc cùng hệ thống doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học hàng đầu thế giới. Trong khi đó, Việt Nam sở hữu nền kinh tế năng động, lực lượng lao động trẻ dồi dào, khả năng thích ứng công nghệ nhanh nhạy và quyết tâm chính trị mạnh mẽ.
Vấn đề cốt lõi hiện nay là phải kết nối hiệu quả những thế mạnh bổ trợ đó thành năng lực phát triển chung. Trên tinh thần đó, nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng đã nêu rõ ba chuyển đổi lớn cần tập trung thực hiện trong hợp tác về công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Việt Nam và Nhật Bản thời gian tới bao gồm:
Thứ nhất, chuyển từ chuyển giao công nghệ sang cùng nghiên cứu, cùng phát triển và cùng thương mại hóa công nghệ.
Việt Nam cần tiếp tục nhận được sự hỗ trợ để tiếp cận các công nghệ tiên tiến của Nhật Bản và thế giới. Tuy nhiên, mục tiêu dài hạn và mang tính đột phá phải là tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu cùng đội ngũ kỹ sư hai nước trực tiếp tham gia vào toàn bộ chuỗi giá trị nghiên cứu và phát triển (R&D).
Mọi hợp tác phải xuất phát từ bài toán thực tiễn của doanh nghiệp và nền kinh tế, từ đó hình thành các nhóm nghiên cứu chung, phòng thí nghiệm chung, chương trình thử nghiệm, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm. Kỳ vọng đặt ra là ngày càng có nhiều sản phẩm công nghệ cao được nghiên cứu, thiết kế và chế tạo ngay tại Việt Nam với sự hợp tác sâu rộng của hai bên.
Thứ hai, chuyển từ những điểm đổi mới sáng tạo riêng lẻ sang một mạng lưới đổi mới sáng tạo được kết nối đồng bộ.
Hoạt động đổi mới sáng tạo không thể chỉ khu biệt tại một vài trung tâm lớn, song cũng không thể dàn trải theo kiểu địa phương nào cũng xây dựng trung tâm giống nhau. Mô hình tối ưu là một Mạng lưới ĐMST quốc gia và quốc tế, nơi mỗi địa phương, khu công nghệ cao, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp phát huy thế mạnh đặc thù nhưng liên kết chặt chẽ để chia sẻ tài nguyên.
Trong hệ sinh thái đó, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) đóng vai trò hạt nhân kết nối. NIC có nhiệm vụ làm cầu nối giữa hệ sinh thái trong nước với các trung tâm công nghệ, viện nghiên cứu và doanh nghiệp hàng đầu Nhật Bản.
Thứ ba, chuyển từ các thỏa thuận hợp tác mang tính khung sang những kết quả cụ thể, đo đếm được.
Thước đo giá trị thực sự của hợp tác đổi mới sáng tạo không nằm trên các bản ghi nhớ (MoU) mà phải thể hiện qua các sản phẩm công nghệ được thương mại hóa, số lượng nhân lực chất lượng cao được đào tạo, các phòng thí nghiệm và trung tâm R&D đi vào vận hành, các dự án đầu tư công nghệ cao được giải ngân, cùng sự trưởng thành của các doanh nghiệp khởi nghiệp (startup) trên thị trường.
“Sức mạnh của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nằm ở khả năng kết nối con người, tri thức và nguồn lực để giải quyết những bài toán thực tiễn và tạo ra những giá trị mới. Đó cũng chính là tinh thần hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong giai đoạn mới: Lấy con người làm trung tâm; lấy công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực; lấy doanh nghiệp và bài toán thực tiễn làm điểm xuất phát; và lấy cùng phát triển, cùng có lợi làm nền tảng”, nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng nhận định.
Kiến tạo hệ sinh thái thực chất tại NIC Hòa Lạc: Những bước đi tiên phong
Hiện thực hóa các định hướng chiến lược trên, ông Hoàng Trung Hiếu, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), khẳng định NIC đang nỗ lực thúc đẩy các chương trình hợp tác cụ thể, trọng tâm và dài hạn với các đối tác Nhật Bản.
Một trong những điểm sáng nhất trong hợp tác Việt-Nhật hiện nay là ngành công nghiệp bán dẫn - lĩnh vực công nghệ chiến lược hàng đầu. Dưới sự phối hợp của các cơ quan chính phủ hai nước (phía Nhật Bản gồm Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI), Ủy ban Hợp tác Kinh tế và Công nghiệp Nhật Bản-ASEAN (AMEICC), Đại sứ quán Nhật Bản); phía Việt Nam là NIC, Nhóm công tác về phát triển nguồn nhân lực bán dẫn Việt Nam-Nhật Bản) đã được thành lập.
Nhóm công tác tạo ra cơ chế kết nối trực tiếp nhu cầu nhân lực của các tập đoàn bán dẫn Nhật Bản với năng lực đào tạo của 4 Trường đại học công nghệ hàng đầu Việt Nam: Đại học Bách khoa Hà Nội; Trường đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; Trường đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng.
Đáng chú ý, hệ thống các Mạng lưới đổi mới sáng tạo và chuyên gia Việt Nam trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược như thiết bị bay không người lái (UAV), công nghệ lượng tử, an ninh mạng đã quy tụ hàng nghìn chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước. NIC đang tiếp tục mở rộng mạng lưới sang các lĩnh vực năng lượng mới, tài chính công nghệ, robot... nhằm gia tăng sự tham gia sâu của các đối tác Nhật Bản.
Đặc biệt, gần đây, tháng 8/2026, sự kiện chính thức ra mắt Không gian đổi mới sáng tạo Việt Nam-Nhật Bản (Viet Nam-Japan Innovation Hub) đánh dấu một bước tiến mới trong hợp tác hai bên.
Khu Công nghệ cao Hòa Lạc hiện sở hữu nền tảng kết nối phong phú với Nhật Bản: Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, Trường đại học Việt-Nhật, cùng sự hiện diện của các tập đoàn công nghệ lớn như FPT, Viettel, VNPT. Việc hình thành NIC Hòa Lạc sẽ tạo hiệu ứng hạt nhân lan tỏa toàn bộ hệ sinh thái.
Được triển khai trong khuôn khổ dự án do Chính phủ Nhật Bản tài trợ thông qua Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) và quản lý bởi Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Không gian Đổi mới sáng tạo Việt Nam-Nhật Bản đặt tại NIC Hòa Lạc được kỳ vọng trở thành mô hình hợp tác thực chất. Đây sẽ là nơi doanh nghiệp, viện-trường hai nước cùng nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ, đào tạo và kết nối đầu tư.
Phân tích về mối quan hệ hợp tác Việt Nam với Nhật Bản nói riêng và với các tổ chức quốc tế nói chung trong đó có cả Chương trình phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNDP), bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam, đánh giá cao định hướng của Việt Nam khi triển khai Nghị quyết 57. Bà nhấn mạnh, để duy trì tăng trưởng cao, đổi mới sáng tạo và tri thức là yếu tố bắt buộc.
Trưởng đại diện UNDP đưa ra 3 khuyến nghị trọng tâm cho Việt Nam, đó là: Thúc đẩy hợp tác công nghệ chiến lược thông qua các mạng lưới chuyên gia; chuyển giao kiến thức và mô hình đổi mới sáng tạo từ Nhật Bản về các địa phương tại Việt Nam; Thương mại hóa công nghệ sâu (Deep-tech) bằng cách kết nối các startup với các nhà đầu tư quốc tế và cung cấp hạ tầng R&D tiên tiến.
Dịp này, bà Khalidi đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của các phòng lab thử nghiệm (Sandbox) về AI và UAV tại Viet Nam-Japan Innovation Hub. Các cơ sở này giúp các startup thử nghiệm sản phẩm an toàn, giảm thiểu rủi ro pháp lý và thương mại trước khi tung ra thị trường.
Tuy nhiên, bà khẳng định: “Hạ tầng là cần thiết nhưng con người và nhân lực mới là yếu tố quyết định sự thành bại của đổi mới sáng tạo”.
Cam kết đồng hành từ Chính phủ Nhật Bản, JETRO, các đối tác quốc tế và cộng đồng doanh nghiệp
Ông Ishikawa Isamu, Phó Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam đã nhắc lại lịch sử hợp tác gần 30 năm khi JICA hỗ trợ lập quy hoạch tổng thể Khu Công nghệ cao Hòa Lạc từ năm 1998. Ông khẳng định Chính phủ Nhật Bản luôn coi trọng và tiếp tục hỗ trợ Việt Nam thông qua các khoản vay ODA phát triển hạ tầng và các dự án phi chính phủ nâng cao năng lực hỗ trợ đổi mới sáng tạo cho NIC.
Đồng quan điểm, ông Suzuki, đại diện JETRO Hà Nội, phân tích lợi thế cạnh tranh của hai quốc gia. Theo phân tích này, phía Việt Nam có sự hiểu biết sâu sắc về bài toán thực tiễn thị trường, nguồn nhân lực trẻ dồi dào, năng lực kỹ thuật và khả năng thích ứng công nghệ cao. Trong khi đó, phía Nhật Bản có thế mạnh vượt trội về nền tảng R&D, công nghệ gốc, nguồn vốn, uy tín quốc tế và mạng lưới thương mại toàn cầu.
“JETRO cam kết tiếp tục giữ vai trò cầu nối, kiến tạo nền tảng vững chắc để doanh nghiệp hai nước mở rộng hợp tác công nghệ, thương mại hóa và trao đổi nhân tài”, ông Suzuki nói.
Xuất phát điểm từ doanh nghiệp công nghệ, ông Tạ Ngọc Thanh, Giám đốc HTI UAS (đơn vị tiên phong nghiên cứu, chế tạo thiết bị bay không người lái - UAV tại Việt Nam) đã chia sẻ về những vướng mắc pháp lý trong quá trình R&D. Dù mảng UAV được định hướng là công nghệ chiến lược, doanh nghiệp khởi nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn về thủ tục cấp phép bay thử nghiệm, sự chênh lệch và chồng chéo giữa các quy định xử phạt hành chính và chính sách khuyến khích phát triển.
“Doanh nghiệp công nghệ mới rất cần môi trường thử nghiệm thông thoáng. Nếu không có hạ tầng phòng lab mở (Open Lab) và khu vực thử nghiệm được cấp phép phù hợp như NIC và Đại học Quốc gia Hà Nội đang nỗ lực triển khai tại Hòa Lạc, các startup sẽ rất khó hoàn thiện sản phẩm để đưa ra thị trường”, ông Tạ Ngọc Thanh, Giám đốc HTI UAS bày tỏ.
Chia sẻ kinh nghiệm xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo từ Viện Khoa học và Công nghệ Okinawa (OIST - Nhật Bản), bà Bích Hà nhấn mạnh yếu tố nhân tài. OIST được xây dựng tại một hòn đảo hẻo lánh nhưng đã vươn lên tầm thế giới nhờ hai chính sách đột phá: sử dụng tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức trong nghiên cứu và giảng dạy; thu hút và kết hợp nhân tài toàn cầu với nhân tài bản địa, tạo ra sự đa dạng về ý tưởng khoa học.
Bà Bích Hà gợi ý các địa phương Việt Nam khi xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cần chú trọng chính sách thu hút chuyên gia giỏi, tạo môi trường sống và làm việc cởi mở thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng cứng.
Hơn nửa thế kỷ qua, tình hữu nghị chân thành và tin cậy chính trị giữa Việt Nam và Nhật Bản đã đơm hoa kết trái. Bước sang kỷ nguyên phát triển mới, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành trụ cột quan trọng bậc nhất để nâng tầm mối quan hệ này.
Với sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, quyết tâm của các Bộ, ngành, sự chủ động của các Trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp hai nước, mối quan hệ hợp tác khoa học-công nghệ Việt Nam-Nhật Bản chắc chắn sẽ chuyển mình mạnh mẽ.
Những phòng lab hiện đại tại NIC Hòa Lạc, những không gian đổi mới sáng tạo chung, cùng các chương trình đào tạo nhân lực bán dẫn, UAV, AI... sẽ là nơi ươm mầm cho những công nghệ của tương lai. Từ “hỗ trợ” chuyển sang “đồng kiến tạo và cùng phát triển”, hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt-Nhật không chỉ mang lại thịnh vượng cho hai dân tộc mà còn đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của khu vực và thế giới.
