Thanh tra công vụ, một biện pháp quan trọng để bảo đảm pháp chế, kỷ luật Nhà nước

Vai trò thanh tra công vụ đối với việc xây dựng bộ máy hành chính trong sạch, vững mạnh

Công vụ Nhà nước là hoạt động do các cán bộ, công chức Nhà nước tiến hành nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước. Hoạt động công vụ Nhà nước là một dạng lao động xã hội, nhằm quản lý các hoạt động công vụ liên quan đến nhiều mặt hoạt động xã hội. Công việc này đòi hỏi nhiều lĩnh vực khoa học và nghề nghiệp, nhưng nghề nghiệp cơ bản nhất là thực hiện chức năng quản lý Nhà nước và tổ chức hoạt động công vụ Nhà nước trên cơ sở pháp luật và bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Yêu cầu điều chỉnh pháp luật đối với hoạt động công vụ Nhà nước đang đặt ra cấp bách nhằm làm cho công chức Nhà nước thực hiện đúng thẩm quyền của mình, không lạm dụng quyền lực để đi đến tham nhũng, hối lộ và thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật khác như vi phạm kỷ luật cơ quan, kỷ luật Nhà nước; không hoàn thành trách nhiệm cá nhân về chất lượng, khối lượng công việc, hiệu quả công vụ; từ chối thực hiện các dịch vụ hành chính đối với công dân, cơ quan, tổ chức mà không có căn cứ pháp lý.

Muốn vậy, nhất thiết phải có cơ quan thanh tra thực hiện chế độ công vụ của công chức. Thanh tra công vụ là một trong những phương thức, biện pháp quan trọng nhất để bảo đảm pháp chế, kỷ luật Nhà nước trong hoạt động công vụ.

Tại kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XI, báo cáo của Chính phủ đã nhấn mạnh: "... Ðặt thanh tra công vụ thành một công tác thường xuyên trong chương trình làm việc của cán bộ lãnh đạo. Việc xiết chặt kỷ luật, kỷ cương hành chính đi đôi với việc thực hiện nghiêm chỉnh các quy chế dân chủ, công khai trong hoạt động của các cơ quan hành chính  và cán bộ, công chức là giải pháp quan trọng nhất trong lúc này để làm trong sạch bộ máy, chống quan liêu, tham nhũng, nâng cao uy tín và hiệu lực quản lý Nhà nước."

Ðể quyết tâm đó trở thành hiện thực, thì một vấn đề quan trọng đặt ra hiện nay là làm rõ thực trạng tổ chức và hoạt động của thanh tra công vụ và pháp luật về thanh tra công vụ hiện nay từ đó có phương hướng hoàn thiện phù hợp trong thời gian tới.

Hoàn thiện bộ máy thanh tra công vụ

Trên thực tế, thanh tra bộ và hệ thống ngành dọc của chúng (thanh tra sở) đã thực hiện công tác thanh tra công vụ.

Tuy nhiên, trên thực tế, nếu tổ chức và hoạt động của hệ thống thanh tra Chính phủ đã được xác định cụ thể và chi tiết bởi một hệ thống nhiều văn bản quy phạm pháp luật (gần đây nhất là Luật thanh tra), thì ngược lại, xét trong tổng thể bộ máy hành chính Nhà nước và các thể chế pháp lý liên quan, cho đến nay tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan thanh tra công vụ vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về chất lượng do chưa chuyên nghiệp hóa.

Ðây là khiếm khuyết lớn trong quản lý công chức thời gian qua mà hệ quả của nó là những bất cập và sai phạm của bộ máy hành chính và đội ngũ công chức không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Xét về số lượng thì tuy các cơ quan hành chính và đội ngũ công chức hành chính không chiếm số lượng đông đảo nhất trong bộ máy Nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức, công chức Nhà nước, nhưng hành vi công vụ của công chức hành chính tác động và ảnh hưởng trực tiếp nhất tới sự tăng trưởng, phát triển và ổn định kinh tế - xã hội của đất nước do đó rất dễ dẫn đến tình trạng lạm quyền. Và tình trạng lạm quyền của bộ máy hành chính cũng đáng lo ngại nhất bởi quyền bị lạm dụng lại là quyền tổ chức - quyền quan trọng nhất của bộ máy Nhà nước. Nhưng hiện nay số lượng công chức làm công tác thanh tra công vụ chỉ chiếm số lượng rất nhỏ và lại không chuyên nghiệp, do vậy rất khó kiểm soát hành vi công vụ của đội ngũ công chức hành chính.

Ðó cũng chính là những lý do đòi hỏi tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan thanh tra công vụ thời gian tới phải được hoàn thiện theo hướng là một thiết chế độc lập của Chính phủ với tư cách công cụ kiểm soát quyền lực của các cơ quan hành chính và đội ngũ công chức. Theo nghĩa đó, thanh tra công vụ là một nội dung quản lý Nhà nước đối với công chức được tiến hành bởi cơ quan thanh tra công vụ theo một trình tự được quy định bởi pháp luật về thanh tra công vụ nhằm phát huy nhân tố tích cực và phòng ngừa, xử lý các vi phạm góp phần xây dựng đội ngũ công chức Nhà nước và bộ máy hành chính Nhà nước trong sạch, vững mạnh. Nói cách khác, thanh tra công vụ là thanh tra việc thực hiện trách nhiệm, nghĩa vụ, đạo đức của công chức đã được quy định trong các văn bản pháp luật hành chính, trực tiếp và trước hết là pháp luật về cán bộ, công chức. Thanh tra công vụ phải được giao quyền yêu cầu công chức chấm dứt hành vi vi phạm, thực hiện đúng trách nhiệm, nghĩa vụ; có quyền phạt tiền và tạm đình chỉ công tác của công chức khi vi phạm kỷ luật. Ðiều này tất yếu dẫn đến yêu cầu phải hoàn thiện pháp luật về thanh tra công vụ.

Hoàn thiện pháp luật về thanh tra công vụ

Cho đến nay, trong hệ thống pháp luật của Nhà nước ta đã và đang có một số nhân tố pháp lý mang tính nguyên tắc và một số văn bản quy phạm pháp luật từng bước đặt cơ sở pháp lý cho việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật về thanh tra công vụ.

Hiến pháp năm 1992, các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính Nhà nước đặt cơ sở pháp lý rất quan trọng cho việc xác định vị trí pháp lý của hệ thống cơ quan thanh tra công vụ.

Các văn bản quy phạm pháp luật quy định về tiêu chuẩn, tuyển dụng, sử dụng, quản lý cán bộ, công chức và công chức ngạch thanh tra nói riêng; về công tác thanh tra, kiểm tra; về giải quyết khiếu nại, tố cáo; về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức... là cơ sở pháp lý để quy định tiêu chuẩn công chức thanh tra công vụ cũng như xác định đối tượng, phạm vi và nội dung, trình tự tiến hành hoạt động thanh tra công vụ.

Cơ sở pháp lý liên quan trực tiếp nhất đến việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật về thanh tra công vụ là Luật Công vụ. Với tính chất là luật nội dung, Luật Công vụ là điều kiện tiên quyết để xây dựng Luật Thanh tra công vụ - là luật hình thức - làm cơ sở pháp lý quan trọng nhất để tiến hành các hoạt động thanh tra công vụ. Do đó về nguyên tắc, việc xây dựng, hoàn thiện Luật thanh tra công vụ chỉ có thể tiến hành sau khi đã có Luật Công vụ. Việc nghiên cứu xây dựng Luật Công vụ đã được Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Nội vụ chủ trì phối hợp với các bộ, ngành liên quan tiến hành để trình Quốc hội ban hành sau năm 2005.

Việc xây dựng Luật thanh tra công vụ còn phải dựa trên cơ sở tổng kết thực tiễn hoạt động thanh tra công vụ đã tiến hành trong những năm qua, đồng thời tham khảo kinh nghiệm xây dựng pháp luật thanh tra công vụ của các nước, các tổ chức trong khu vực và quốc tế. Xây dựng, hoàn thiện pháp luật về thanh tra công vụ còn phải gắn với quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật hình sự, pháp luật hành chính, đặc biệt là với Luật Công vụ, Luật Công chức, Luật phòng, chống tham nhũng để bảo đảm tính đồng bộ, tính liên thông của toàn bộ hệ thống pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế. Ðể đạt những mục tiêu nêu trên, đòi hỏi chúng ta phải có những cố gắng rất lớn.