Tây Ninh: Hiện đại hóa hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng

Thực trạng các công trình thủy lợi

Tây Ninh có công trình thủy lợi Dầu Tiếng đóng vai trò chủ lực trong hệ thống phân phối nguồn nước, không chỉ cho riêng tỉnh mà còn tác động đến cả khu vực kinh tế trọng điểm phía nam.

Ðược khởi công xây dựng vào tháng 9-1981, đến đầu năm 1985 hồ Dầu Tiếng chính thức mở nước phục vụ sản xuất.

Tính đến nay, toàn hệ thống có tổng chiều dài các kênh gần 1.550 km với ba kênh chính; 64 kênh cấp 1; 448 kênh cấp 2; 671 kênh cấp 3, 4 và 129 kênh tiêu. Thế nhưng chỉ có hơn 129 km, chiếm khoảng 8,77% được kiên cố hóa.

Hiện năng lực tưới của hồ đạt hơn 67.400 ha/vụ cho trong và ngoài tỉnh, đồng thời giúp đẩy mặn, ngọt hóa vùng hạ du sông Sài Gòn, sông Vàm Cỏ Ðông, gián tiếp phục vụ sản xuất nông nghiệp cho hơn 32.000 ha trong lưu vực.

Từ khi có hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng, bộ mặt nông thôn các vùng hưởng lợi đã thay đổi hẳn, nhiều vùng đất trước chỉ làm được một vụ nhờ nước trời, nay canh tác đến ba vụ, góp phần tích cực chuyển dịch cơ cấu cây trồng tăng thu nhập cho nông dân và xóa đói, giảm nghèo.

Môi trường sinh thái cũng được cải thiện. Ngoài ra, hàng nghìn hộ dân còn được hưởng lợi từ nguồn nước để nuôi trồng, khai thác thủy sản, nhiều khu công nghiệp, khu dân cư được cấp nước vận hành và nước sạch trong sinh hoạt...

Tuy nhiên, sau hơn 23 năm sử dụng, hệ thống công trình thủy lợi Dầu Tiếng đã xuống cấp. Ở Tây Ninh, diện tích tưới tự chảy chủ động chỉ đạt hơn 25.800 ha, bằng khoảng 44% thiết kế ban đầu.

Theo các cán bộ ngành thủy nông, nguyên nhân chủ yếu do hệ thống kênh, mương chưa hoàn chỉnh. Dù các tuyến kênh phục vụ trên 50 ha đã được Nhà nước đầu tư, nhưng để nước về đến tận các cánh đồng cần có rất nhiều tuyến kênh cấp 3, 4 và kênh nội đồng, mà phần này còn thiếu đến 80% so với yêu cầu.

Việc xây dựng kênh nội đồng, thời gian qua địa phương triển khai theo phương châm "Nhà nước và nhân dân cùng làm", nhưng sự huy động không đạt chỉ tiêu.

Mặt khác, hầu hết các tuyến tiêu, thoát nước không được nạo vét, tu bổ trong nhiều năm khiến gây ngập úng cục bộ. Việc kiên cố hóa kênh, mương còn quá ít, làm tổn thất nguồn nước đáng kể.

Riêng phần thiết bị vận hành của các công trình hiện còn thiếu và lạc hậu, hầu như chỉ được điều khiển bằng thủ công nên gây khó khăn trong điều tiết nước.

Hơn nữa, trên thực tế, các vùng hưởng lợi không thật sự chuyên canh, cộng với ý thức canh tác của nông dân trong khu vực thường thay đổi cây trồng vì chạy theo lợi nhuận, như trong vùng quy hoạch mía lại xen canh nhiều diện tích mì (sắn) kiểu "da beo" nên chưa phù hợp điều kiện thủy lợi hóa, làm giảm năng lực tưới của các tuyến kênh và khó cải tạo đồng ruộng để phục vụ sản xuất nông nghiệp hàng hóa.

Ðối với các công trình ngoài vùng tưới hồ Dầu Tiếng, khu vực thấp phía bờ tây sông Vàm Cỏ Ðông, mạng lưới kênh tiêu còn ít nên hiệu quả hạn chế.

Những nơi không thể tưới tự chảy, phải sử dụng trạm bơm như huyện Bến Cầu, hệ thống kênh, mương xuống cấp, gây thất thoát lớn nguồn nước, cộng với trang thiết bị lạc hậu cũ kỹ nên năng lực thực tưới chưa đến 10% trên tổng số diện tích sản xuất trong khu vực.    

Nhu cầu cấp bách hiện đại hóa hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng

Theo Viện Quy hoạch thủy lợi miền nam, qua rà soát quy hoạch thủy lợi tỉnh Tây Ninh đến năm 2010 và có định hướng đến năm 2020, ngoài phần nước dùng cho nông nghiệp trong tỉnh hơn 100.000 ha/ba vụ, dự báo nhu cầu nước sử dụng trong sản xuất công nghiệp ở tỉnh năm 2010 sẽ tăng rất cao, vì phải phục vụ tám khu công nghiệp, 11 cụm công nghiệp với tổng diện tích hơn 4.330 ha. Tính trung bình 1 ha trong công nghiệp cần 60 m3/ngày, thì tổng lượng nước cung cấp phải gần 260.000 m3/ngày.

Ðối với nước sinh hoạt, khi đó Tây Ninh cũng cần đến khoảng 90.000 m3/ngày để cung cấp cho dân cư thuộc chín huyện, thị xã.

Không chỉ vậy, hồ Dầu Tiếng còn có nhiệm vụ cung cấp nước cho  các tỉnh Bình Dương, Long An và TP Hồ Chí Minh để phục vụ sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt khi hồ Phước Hòa (tỉnh Bình Phước) đi vào hoạt động, tiếp thêm nước cho hồ Dầu Tiếng. Cho nên, hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng cần được hiện đại hóa để đáp ứng.

Theo Công ty khai thác công trình thủy lợi (KTCTTL) Tây Ninh, thời gian tới hồ Dầu Tiếng sẽ được nâng cao năng lực, chất lượng phục vụ trong và ngoài tỉnh theo hướng hiện đại, khai thác đa mục tiêu.

Hiện đã có hai dự án đầu tư bao gồm: Dự án thủy lợi Phước Hòa và kênh chuyển nước về hồ Dầu Tiếng, nguồn vốn vay của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) và Quỹ hỗ trợ phát triển Pháp (AFD).

Mục đích mở rộng diện tích tưới cho toàn hệ thống thêm hơn 48.100 ha, trong đó, Tây Ninh được mở rộng thêm gần 13.400 ha, đồng thời tăng khả năng cấp nước cho công nghiệp, sinh hoạt lên gấp ba lần hiện nay.

Dự án thứ hai là hiện đại hóa hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng, thuộc Dự án hỗ trợ thủy lợi Việt Nam (VWRAP) được Ngân hàng Thế giới (WB) tài trợ với tổng đầu tư gần 1.000 tỷ đồng để thực hiện sửa chữa, nâng cấp các công trình đầu mối và hai kênh chính Ðông, Tây, bảo đảm chuyển tải đủ lượng nước thiết kế cho hơn 115.400 ha, đồng thời gia cố, xây dựng bổ sung hệ thống các kênh cấp 1, 2, 3, kênh mặt ruộng và kênh tiêu trong tỉnh, phục vụ tưới cho 57.000 ha cùng hệ thống vận hành hiện đại.

Cả hai dự án đều đã được khởi công, dự kiến kết thúc vào năm 2010 và 2011.

Tuy vậy, do nhiều nguyên nhân, hai dự án trên đều bị chậm tiến độ so với dự kiến.

Thay vì được khởi công từ năm 2005, nhưng đến năm 2007 mới chỉ tiến hành được ở khu đầu mối. Công tác khảo sát thiết kế hệ thống kênh hiện cũng chưa làm xong.

Theo các nhà chuyên môn, với tình hình vừa thi công vừa tưới, hai dự án sẽ khó hoàn thành vào năm 2011.

Ông Lê Thành Công, Giám đốc Công ty KTCTTL Tây Ninh, cho biết: Do triển khai chậm, với tình hình trượt giá cao như hiện nay, tổng vốn đầu tư hiện đại hóa thủy lợi Dầu Tiếng đã được duyệt sẽ không đáp ứng đủ theo yêu cầu đề ra.

Nếu không được tăng mức vốn đầu tư, công trình có thể chỉ thực hiện được khoảng 17% so tổng diện tích kênh, mương.

Các hệ thống còn lại không đủ vốn đầu tư đến kênh mặt ruộng. Còn khu vực phía tây sông Vàm Cỏ Ðông, trong đó có huyện biên giới Bến Cầu, ước tính phải sử dụng trạm bơm trong 10 năm nữa, nên cần hoàn chỉnh bốn trạm bơm và các kênh tưới hiện nay cho hiệu quả, sau đó mới xây dựng tiếp.

Tây Ninh là tỉnh có nhiều tiềm năng về đất đai, khí hậu, thời tiết thích hợp cho các loại cây trồng ngắn, dài ngày phục vụ công nghiệp và sản xuất nông nghiệp hàng hóa, có giá trị xuất khẩu cao.

Về lâu dài, nông nghiệp vẫn là một thế mạnh của tỉnh, nên rất cần xây dựng hoàn chỉnh hệ thống thủy lợi để đáp ứng xu thế thay đổi trong phát triển kinh tế của toàn vùng.

Với lợi thế địa lý, hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng còn cung cấp nguồn nước dồi dào cho cả khu vực, vì vậy cần xúc tiến nhanh việc nâng cấp, hiện đại hóa các công trình, trong đó rà soát lại tổng mức đầu tư, xác định đúng nhu cầu vốn để hoàn thiện hệ thống kênh nội đồng, nhằm sử dụng hiệu quả nhất nguồn nước tưới.

Ngoài việc đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án Phước Hòa để triển khai giai đoạn 2 sau năm 2011, tiếp tục đầu tư cho hệ thống thủy lợi phía tây sông Vàm Cỏ Ðông, cần tổ chức tổng điều tra hiện trạng sử dụng nước, từ đó làm căn cứ quy hoạch sản xuất theo từng vùng chuyên canh, phát huy tối đa hiệu quả hệ thống thủy lợi, tránh sử dụng lãng phí nguồn tài nguyên quý giá trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội không chỉ riêng cho khu vực Tây Ninh.