Tạo nền tảng pháp lý cho nền kiến trúc hiện đại

Sau gần bảy năm triển khai áp dụng trong thực tiễn, Luật Kiến trúc năm 2019 đang đứng trước yêu cầu cấp thiết sửa đổi để bắt kịp tốc độ chuyển đổi số, cải cách hành chính và sự ra đời của hàng loạt luật mới liên quan. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc đang được Bộ Xây dựng hoàn thiện, với nhiều thay đổi đáng chú ý.

Theo đánh giá của các chuyên gia xây dựng, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc (gọi tắt là dự thảo Luật Kiến trúc sửa đổi) nếu được thông qua và triển khai đồng bộ, sẽ tạo nền tảng pháp lý bền vững, thực chất hơn cho nền kiến trúc Việt Nam hiện đại và giàu bản sắc.

Thay đổi căn bản tư duy quản lý

Điểm nổi bật nhất của dự thảo lần này không phải là sửa vài điều khoản kỹ thuật, mà là sự chuyển dịch tư duy quản lý. Cụ thể, từ kiểm soát trước sang hậu kiểm, từ cấp phép hành nghề mang tính hành chính sang đánh giá năng lực thực chất, từ tập trung về trung ương sang phân cấp cho địa phương, từ hồ sơ giấy tờ truyền thống sang quản trị dữ liệu số... Đây chính là bước chuyển quan trọng, phù hợp với chủ trương cải cách mà Chính phủ đang thúc đẩy mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực.

Một trong những quy định cần được xem xét, sửa đổi bổ sung tại luật hiện hành là quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc quá chung chung, dẫn đến khó khăn trong áp dụng khi lập quy chế, thẩm định thiết kế hay xử lý vi phạm. Dự thảo mới đã đề xuất cụ thể hóa bản sắc văn hóa thành các tiêu chí có thể đo lường: Tổ chức không gian, hình thái kiến trúc, vật liệu, màu sắc, cảnh quan, giá trị lịch sử-văn hóa và điều kiện tự nhiên đặc thù của từng vùng. Những tiêu chí này sẽ được đưa vào quy chế quản lý kiến trúc của từng địa phương. Cách làm này giúp tránh tình trạng “ai hiểu thế nào thì áp dụng thế ấy”, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để bảo tồn kiến trúc truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa đang diễn ra rất nhanh.

Quan điểm đổi mới mạnh mẽ trong dự thảo lần này là đưa công nghệ số vào luật, xác định đây không chỉ là xu hướng mà là con đường tất yếu trong thực tế phát triển. Theo đó, dự thảo bổ sung yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và mô hình thông tin công trình (BIM - Building Information Modeling) vào hoạt động thiết kế kiến trúc, đây không đơn thuần là công cụ kỹ thuật số trong thể hiện hồ sơ thiết kế kiến trúc.

Khi được triển khai đầy đủ, BIM cho phép phát hiện xung đột giữa các hệ thống kỹ thuật ngay trên bản vẽ, tối ưu hóa lựa chọn về vật liệu và chi phí, hỗ trợ quản lý toàn bộ vòng đời công trình từ thiết kế đến vận hành và phá dỡ. Ở cấp độ đô thị, dữ liệu BIM là nền tảng để xây dựng “đô thị số” (Digital Twin) - mô phỏng toàn bộ đô thị theo thời gian thực. Từ góc độ quản lý nhà nước, dữ liệu số về công trình còn phục vụ cơ chế hậu kiểm và kết nối với hệ thống thông tin quốc gia về xây dựng.

Gìn giữ không gian kiến trúc khu phố cũ

19/01/2026 21:11

Phân cấp mạnh mẽ, đổi mới quản lý

Dự thảo cũng đề xuất bỏ thủ tục trình Hội đồng nhân dân thông qua trước khi ban hành quy chế quản lý kiến trúc, đồng thời bãi bỏ yêu cầu xin ý kiến thống nhất của Bộ Xây dựng trong một số trường hợp. Thay vào đó, chính quyền địa phương chủ động hơn trong việc ban hành và thực thi quy chế phù hợp với đặc thù văn hóa, địa lý và kinh tế-xã hội của từng vùng. Đây là hướng đi phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang được triển khai. Cùng với đó, về thi tuyển kiến trúc, dự thảo mở rộng phạm vi áp dụng, linh hoạt hơn theo loại công trình và bổ sung quy định miễn thi tuyển đối với công trình khẩn cấp hoặc thuộc diện đầu tư đặc biệt, giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư mà không làm giảm chất lượng thiết kế.

Một trong những thay đổi được giới kiến trúc sư chờ đợi nhất là chuyển từ “điều kiện hành nghề” sang “tiêu chuẩn năng lực chuyên môn hành nghề kiến trúc”, từ quản lý hành nghề dựa chủ yếu vào thủ tục cấp phép sang quản lý theo năng lực thực chất, kinh nghiệm hành nghề và cơ chế hậu kiểm với quan điểm quản lý hành nghề kiến trúc không chỉ là tấm chứng chỉ. Tốt nghiệp đại học chuyên ngành kiến trúc là đủ điều kiện tối thiểu để tham gia hành nghề (không cần chứng chỉ); những cá nhân đảm nhận vị trí chủ nhiệm thiết kế, chủ trì thiết kế (đóng vai trò quan trọng) hoặc hành nghề độc lập mới bắt buộc cần các chứng chỉ hoặc đáp ứng tiêu chuẩn năng lực tương đương.

Quy định này mang tính lựa chọn theo nhu cầu của cá nhân hành nghề: Hoặc có chứng chỉ hành nghề kiến trúc được cơ quan nhà nước cấp, hoặc đáp ứng các tiêu chuẩn năng lực chuyên môn hành nghề đã được đăng ký, đăng tải trên Hệ thống thông tin, Cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng. Cách tiếp cận này vừa cắt giảm thủ tục không cần thiết, vừa giữ được yêu cầu kiểm soát chất lượng, năng lực chuyên môn tại những vị trí quan trọng.

Dự thảo cũng bổ sung quy định mở rộng công nhận năng lực kiến trúc sư nước ngoài, phù hợp với xu thế hội nhập và thực tế hoạt động kiến trúc tại Việt Nam có sự tham gia của các kiến trúc sư quốc tế. Dự thảo Luật Kiến trúc sửa đổi có nhiều điểm tiến bộ, nhưng để đi vào thực tiễn hiệu quả, cần thêm điều kiện đi kèm. Trước hết là sửa đổi các văn bản dưới luật để đồng bộ với Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, nhất là ở các khái niệm về tiêu chuẩn năng lực chuyên môn. Tiếp theo, cần xây dựng hướng dẫn kỹ thuật đủ cụ thể để cấp xã thực hiện được quy chế quản lý kiến trúc nông thôn, vì đây là cấp thực thi trực tiếp nhưng thường yếu về chuyên môn.

Nhà nước cần đầu tư hạ tầng số và hỗ trợ chuyển đổi số cho các văn phòng kiến trúc quy mô vừa và nhỏ, vốn chiếm phần lớn trong cả nước. Đào tạo kỹ năng số cho kiến trúc sư và cán bộ quản lý là việc không thể coi nhẹ và cần cơ chế đánh giá định kỳ để kịp thời điều chỉnh nếu phát sinh vướng mắc. Quan trọng hơn, những thay đổi này còn tạo điều kiện để đội ngũ kiến trúc sư phát huy sáng tạo, thay vì bị vướng mắc bởi thủ tục hành chính. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số và tổ chức lại bộ máy quản lý, việc hoàn thiện Luật Kiến trúc là bước đi cần thiết để kiến trúc Việt Nam thật sự bắt kịp yêu cầu thời đại.