Cụ thể hóa mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm là kim chỉ nam để thành phố giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn, tối ưu hóa nguồn lực và bứt phá mạnh mẽ. (Ảnh: THẾ ANH)
Cụ thể hóa mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm là kim chỉ nam để thành phố giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn, tối ưu hóa nguồn lực và bứt phá mạnh mẽ. (Ảnh: THẾ ANH)

Tầm nhìn 100 năm cho một siêu đô thị đa cực

Sau khi mở rộng không gian, Thành phố Hồ Chí Minh có điều kiện thuận lợi để xây dựng cấu trúc kinh tế hoàn chỉnh. Cụ thể hóa mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, Quy hoạch tổng thể thành phố thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm là kim chỉ nam để thành phố giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn, tối ưu hóa nguồn lực và bứt phá.

Dự kiến ngày 23/11, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ công bố Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Quy hoạch đánh dấu bước phát triển quan trọng của Thành phố Hồ Chí Minh với một tầm nhìn phát triển toàn diện và định vị chiến lược của Thành phố trong tương quan vùng, quốc gia và quốc tế. Đơn vị tư vấn lập quy hoạch tổng thể là liên danh tư vấn có năng lực, uy tín và kinh nghiệm đến từ Mỹ, Nhật Bản và đơn vị trong nước thuộc Bộ Xây dựng.

Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Thạc sĩ, Kiến trúc sư Sầm Minh Tuấn, Giám đốc Viện Nghiên cứu Thiết kế Đô thị (Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng) - một trong những thành viên trực tiếp tham gia tư vấn Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm để có cái nhìn toàn diện về bản Quy hoạch ý nghĩa này.

Nâng tầm vai trò dẫn dắt

Phóng viên: Thành phố Hồ Chí Minh đã công bố Quy hoạch tổng thể thành phố thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Từ góc nhìn của đơn vị tư vấn Quy hoạch này, ông có thể chia sẻ về định vị thành phố trong không gian phát triển mới?

Ông Sầm Minh Tuấn: Quy hoạch tổng thể lần này nhận diện vị thế Thành phố Hồ Chí Minh đồng thời ở ba cấp độ: Đầu tàu tăng trưởng của quốc gia; hạt nhân liên kết trung tâm của không gian kinh tế phía Nam; và cửa ngõ kết nối nền kinh tế Việt Nam với các thị trường, dòng vốn, công nghệ và mạng lưới sản xuất quốc tế.

Sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, thành phố có điều kiện tổ chức một cấu trúc kinh tế hoàn chỉnh hơn. Năng lực tài chính, thương mại, khoa học, công nghệ và dịch vụ của khu vực trung tâm được kết nối trực tiếp với nền tảng công nghiệp, sản xuất của khu vực Bình Dương và hệ thống cảng biển nước sâu, công nghiệp năng lượng, kinh tế biển của khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu. Đây là cơ sở để hình thành các chuỗi giá trị liên tục từ nghiên cứu, thiết kế, huy động vốn đến sản xuất, logistics và tiếp cận thị trường quốc tế.

Ở cấp vùng, thành phố giữ vai trò cung cấp thị trường, dịch vụ tài chính, công nghệ, đào tạo, y tế chuyên sâu và các dịch vụ hỗ trợ sản xuất. Quan hệ với Đồng Nai, Tây Ninh và Đồng bằng sông Cửu Long phải được phát triển trên cơ sở bổ trợ hai chiều. Thành phố tạo điều kiện để sản phẩm, doanh nghiệp và nguồn lực của các địa phương tiếp cận những thị trường lớn hơn; các địa phương đồng thời cung cấp nền tảng sản xuất, nguồn hàng, nhân lực và những chức năng bổ trợ cho sự phát triển chung.

ong-sam-minh-tuan-6920.jpg
Thạc sĩ, Kiến trúc sư Sầm Minh Tuấn, Giám đốc Viện Nghiên cứu Thiết kế Đô thị (Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng). (Ảnh: VƯƠNG LÊ)

Ở cấp quốc gia, vai trò của Thành phố còn thể hiện ở khả năng tiên phong đổi mới mô hình tăng trưởng, thể chế và quản trị đô thị. Những cách làm hiệu quả về phát triển kinh tế số, công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, công nghiệp văn hóa, huy động nguồn lực, tổ chức giao thông công cộng và nâng cao chất lượng sống có thể tạo kinh nghiệm thực tiễn cho các địa phương khác.

Hiện tại, Nghị quyết 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu nâng tầm vị thế của thành phố đó là: Có vị trí nổi trội trong khu vực Đông Nam Á vào năm 2030, trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á vào năm 2045, hướng tới đô thị toàn cầu trong dài hạn. Quá trình này gắn với nâng cao chất lượng sống, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Trong Quy hoạch tổng thể, đã cụ thể hóa định hướng đó bằng mô hình siêu đô thị đa cực, đa tâm, đa tầng, tổ chức phân bố lại dân cư, việc làm, sản xuất và dịch vụ trên toàn không gian thành phố. Các cực phát triển được kết nối bằng hệ thống hạ tầng đa phương thức hiện đại, đồng thời dựa trên một nền tảng sinh thái được bảo vệ lâu dài. Cách tổ chức này nhằm giảm áp lực lên lõi trung tâm, phát huy thế mạnh của từng khu vực và nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Như vậy, có thể thấy, định vị hiện tại, Thành phố Hồ Chí Minh là đầu tàu kinh tế, trung tâm dịch vụ và cửa ngõ quốc tế, được tăng cường sức mạnh nhờ sự bổ trợ giữa tài chính, công nghiệp và cảng biển sau hợp nhất. Trong tương lai, thành phố nâng tầm vai trò dẫn dắt dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và chất lượng sống.

Khẳng định cực tăng trưởng và hạt nhân liên kết

Phóng viên: Trong định hướng phát triển, Thành phố Hồ Chí Minh được định vị với vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng dẫn dắt cho cả vùng cũng như quốc gia. Ông đánh giá như thế nào về sự tương thích giữa Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh với Quy hoạch chung của vùng và cả nước?

Ông Sầm Minh Tuấn: Trong giai đoạn phát triển mới, vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng dẫn dắt của Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục được củng cố. Để củng cố và phát huy vai trò đó, Thành phố cần phát huy mạnh hơn năng lực tổ chức các chuỗi giá trị, kết nối hạ tầng, công nghệ, thị trường và nguồn lực của toàn vùng.

ndo_br_7-20261026-121711-0006.jpg
Thành phố tập trung phát triển những chức năng có khả năng tạo giá trị và sức lan tỏa lớn như tài chính quốc tế, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, nghiên cứu và phát triển, thiết kế, sản xuất tiên tiến, logistics chất lượng cao, giáo dục, y tế chuyên sâu và các dịch vụ đô thị. (Ảnh: THẾ ANH)

Vừa qua, Bộ Chính trị mới ban hành Nghị quyết 27-NQ/TW về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới. Trong đó, xác định việc tổ chức không gian phát triển phải dựa trên chức năng, lợi thế, điều kiện tài nguyên, môi trường và các mối liên kết. Nghị quyết đồng thời nhấn mạnh vai trò của các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế và cơ chế điều phối vùng. Đây là cơ sở quan trọng để nhìn nhận Thành phố Hồ Chí Minh trong một mạng lưới phát triển rộng hơn địa giới hành chính.

Theo cách tiếp cận đó, Thành phố tập trung phát triển những chức năng có khả năng tạo giá trị và sức lan tỏa lớn như tài chính quốc tế, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, nghiên cứu và phát triển, thiết kế, sản xuất tiên tiến, logistics chất lượng cao, giáo dục, y tế chuyên sâu và các dịch vụ đô thị. Những chức năng này phải gắn trực tiếp với nhu cầu phát triển của doanh nghiệp và các địa phương trong vùng. Chẳng hạn, dịch vụ tài chính cần hỗ trợ đầu tư, sản xuất và thương mại; nghiên cứu và phát triển cần kết nối được với các cơ sở chế tạo; hệ thống logistics cần giúp hàng hóa của toàn vùng tiếp cận cảng biển, sân bay và thị trường với chi phí hợp lý.

Đối với việc dịch chuyển các công đoạn sản xuất thâm dụng lao động, đất đai, Quy hoạch tổng thể đã đề ra quá trình tái cơ cấu và tái phân bố có chọn lọc. Những hoạt động không còn phù hợp với khu vực đô thị tập trung như các khu công nghiệp, khu chế xuất ảnh hưởng môi trường… cần được xem xét nâng cấp công nghệ, chuyển đổi công năng hoặc bố trí lại tại nơi có điều kiện thích hợp về hạ tầng, nhân lực và môi trường như Tân Uyên-Bàu Bàng hay Châu Đức phía Nam Long Thành ... Quá trình này diễn ra cả trong nội bộ thành phố sau hợp nhất và trong quan hệ với các địa phương liên kết.

Như vậy, có thể thấy, định vị hiện tại, Thành phố Hồ Chí Minh là đầu tàu kinh tế, trung tâm dịch vụ và cửa ngõ quốc tế, được tăng cường sức mạnh nhờ sự bổ trợ giữa tài chính, công nghiệp và cảng biển sau hợp nhất. Trong tương lai, thành phố nâng tầm vai trò dẫn dắt dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và chất lượng sống.

Ông Sầm Minh Tuấn, Giám đốc Viện Nghiên cứu Thiết kế Đô thị
(Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng)

Công nghiệp công nghệ cao, chế biến chế tạo tiên tiến, công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp gắn với cảng biển, năng lượng vẫn là những trụ cột quan trọng của thành phố. Quy hoạch tổng thể định hướng nâng cấp các khu công nghiệp hiện hữu, phát triển công nghiệp sạch tại những khu vực còn dư địa phù hợp, đồng thời gắn sản xuất với nghiên cứu, đào tạo và dịch vụ. Việc chuyển đổi phải đi cùng đào tạo lại lao động, bố trí việc làm, nhà ở và hạ tầng xã hội. Các địa bàn tiếp nhận sản xuất cũng cần có cơ hội nâng cấp công nghệ và giá trị gia tăng trong chuỗi liên kết.

Trong tổ chức không gian, Quy hoạch tổng thể cụ thể hóa cách tiếp cận này bằng 5 cực động lực: Lõi trung tâm dịch vụ tài chính quốc tế; đổi mới sáng tạo phía Đông; công nghiệp, công nghệ cao và logistics phía Bắc; cảng biển, thương mại tự do và năng lượng phía Nam; đô thị, giáo dục và y tế phía Tây. Các cực được hỗ trợ bởi 5 trung tâm vệ tinh, kết nối thông qua 5 hệ liên kết chiến lược và tổ chức quản trị phát triển theo 10 vùng. Mục đích là phân bố hợp lý việc làm, dân cư, dịch vụ và hạ tầng, khai thác được sự bổ trợ giữa các khu vực.

ndo_br_5-20261026-121711-0004.jpg
Một góc Thành phố Hồ Chí Minh hiện đại, năng động và phát triển. (Ảnh: THẾ ANH)

Về quan hệ với Quy hoạch vùng, tôi đánh giá có sự thống nhất rõ ở định hướng chiến lược. Điều chỉnh Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 615/QĐ-TTg ngày 04/4/2026 tiếp tục xác định Thành phố Hồ Chí Minh là cực tăng trưởng của vùng; phát triển vùng theo hướng đa trung tâm, gắn với các hành lang kinh tế và các vành đai công nghiệp-đô thị-dịch vụ.

Sự tương thích đó tiếp tục được cụ thể hóa trong Quy hoạch tổng thể của Thành phố trên ba phương diện. Trước hết là phân công chức năng kinh tế, để các trung tâm sản xuất, tài chính, nghiên cứu, cảng biển và logistics bổ trợ cho nhau. Tiếp đến là khớp nối hạ tầng, đặc biệt giữa các khu công nghiệp, hệ thống cảng Cái Mép-Thị Vải, Cần Giờ với cảng hàng không quốc tế Long Thành tại Đồng Nai, các tuyến vành đai, đường sắt và đường thủy. Đồng thời, phải thống nhất trong quản lý nguồn nước, hành lang sinh thái, thoát lũ và kiểm soát ô nhiễm.

Giải pháp tổng thể chống ngập và sụt lún

Phóng viên: Thành phố Hồ Chí Minh là khu vực chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, sụt lún và ngập lụt. Trong Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh, vấn đề này được đặt ra như thế nào, đâu là giải pháp cụ thể, thưa ông?

Ông Sầm Minh Tuấn: Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, thích ứng với biến đổi khí hậu phải được xác lập ngay từ cách lựa chọn không gian phát triển, phân bố dân cư và tổ chức hệ thống hạ tầng. Đây là điều kiện nền tảng để bảo đảm an toàn cho người dân, duy trì hoạt động kinh tế và bảo vệ các nguồn lực phát triển lâu dài.

Trong Quy hoạch tổng thể, ngập được xem xét trong mối tác động tổng hợp giữa mưa lớn, triều cường, lũ thượng nguồn, nước biển dâng, sụt lún và những thay đổi do quá trình đô thị hóa. Vì vậy, giải pháp phải được tính toán theo lưu vực, từ thượng nguồn đến hạ du, cửa sông và biển; đồng thời đánh giá tác động qua lại giữa các khu vực.

Theo đó, sẽ tập trung vào năm nhóm nội dung.

Thứ nhất, tổ chức quản lý nước theo lưu vực và phối hợp vận hành toàn hệ thống. Đối với hệ thống Đồng Nai-Sài Gòn, quy hoạch đặt ra yêu cầu phối hợp giữa các hồ chứa thượng nguồn, các trục sông chính, vùng hợp lưu và hệ thống tiêu thoát ra biển. Các hệ thống Dầu Tiếng-Phước Hòa, Đồng Nai-Trị An cần được xem xét trong mối liên hệ với nhu cầu cấp nước, kiểm soát lũ, triều, mặn và bảo vệ nguồn nước của hạ du.

Điều này đòi hỏi thành phố phối hợp với các địa phương trong lưu vực và các cơ quan quản lý công trình, sử dụng dữ liệu quan trắc, dự báo và mô hình tính toán thống nhất; vận hành theo quy trình và thẩm quyền được xác định. Quyết định đầu tư hoặc vận hành ở một khu vực phải được xem xét về tác động đến những khu vực khác.

ndo_br_1-20261026-121711-0000-1.jpg
Quy hoạch đánh dấu bước phát triển quan trọng của Thành phố Hồ Chí Minh với một tầm nhìn phát triển toàn diện và định vị chiến lược của thành phố trong tương quan vùng, quốc gia và quốc tế. (Ảnh: THẾ ANH)

Thứ hai, bảo vệ và phục hồi mạng lưới sinh thái, dành đủ không gian cho nước. Quy hoạch xác định hệ thống cây xanh, mặt nước và các vùng sinh thái là một thành phần của hạ tầng Thành phố. Hệ thống này liên kết hồ chứa, vùng rừng và nông nghiệp phía Bắc với sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, mạng lưới kênh rạch, vùng đất ngập nước, rừng ngập mặn Cần Giờ và không gian cửa sông, ven biển.

Những không gian có chức năng trữ nước, làm chậm dòng chảy và chuyển tải lũ được nhận diện, bảo vệ và đưa vào quản lý sử dụng đất. Các hồ điều hòa, công viên có chức năng điều tiết nước, vùng trũng và bề mặt thấm được tổ chức thành mạng lưới, kết nối với hệ thống thoát nước.

Đối với trục kinh tế chiến lược sông Sài Gòn-sông Đồng Nai, Quy hoạch tổng thể đặt ra nguyên tắc dành đất cho mặt nước, thoát lũ, công viên và tiếp cận công cộng trước khi phân bố quỹ đất xây dựng. Các cụm đô thị, dịch vụ ven sông phải được lựa chọn theo điều kiện hạ tầng và khả năng bảo vệ hành lang sông, đồng thời duy trì những khoảng xanh, vùng ngập nước và kết nối sinh thái giữa các khu vực phát triển.

Trong Quy hoạch tổng thể, ngập được xem xét trong mối tác động tổng hợp giữa mưa lớn, triều cường, lũ thượng nguồn, nước biển dâng, sụt lún và những thay đổi do quá trình đô thị hóa. Vì vậy, giải pháp phải được tính toán theo lưu vực, từ thượng nguồn đến hạ du, cửa sông và biển; đồng thời đánh giá tác động qua lại giữa các khu vực.

Ông Sầm Minh Tuấn, Giám đốc Viện Nghiên cứu Thiết kế Đô thị
(Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng)

Thứ ba, đầu tư đồng bộ hệ thống chống ngập, kết hợp công trình với giải pháp sinh thái. Mạng thoát nước đô thị, kênh tiêu, hồ điều hòa, cống kiểm soát triều, đê tại những vị trí cần thiết, đề xuất xây dựng các công trình ngầm, bể chứa trữ nước tại các khu trung tâm đô thị nén và trạm bơm phải được tính toán, đầu tư và vận hành trong cùng một hệ thống. Kết hợp khả năng giữ nước tại chỗ, giảm tốc độ dòng chảy mặt, điều tiết theo lưu vực và tiêu thoát an toàn ra sông, biển.

Đề xuất giải pháp phù hợp từng khu vực, các khu phát triển mới cần bố trí quỹ đất điều tiết nước và xác định cao độ nền theo tiểu lưu vực. Khu vực thấp phía Nam, Tây Nam và ven biển cần kiểm soát mật độ xây dựng hợp lý, quản lý san lấp, giữ không gian trữ nước và tính đến tác động đồng thời của triều, lún và nước biển dâng. Tại khu vực hiện hữu, ưu tiên cải tạo các điểm nghẽn của mạng thoát nước, khôi phục kênh rạch và bổ sung khả năng điều tiết.

Một nguyên tắc được đặt ra trong Quy hoạch tổng thể là các giải pháp san nền, chống ngập phải được đánh giá trên toàn lưu vực liên quan, bảo đảm không chuyển rủi ro từ khu đô thị mới sang khu dân cư hiện hữu hoặc từ khu vực này sang khu vực khác.

Thứ tư, gắn kiểm soát sụt lún với quản lý nước dưới đất (nước ngầm) và phát triển không gian ngầm. Quy hoạch định hướng giảm khai thác nước dưới đất theo lộ trình, bảo đảm nguồn cấp nước thay thế, tăng cường quan trắc lún và kiểm soát phát triển tại các khu vực nền đất yếu. Cao độ nền và giải pháp xây dựng được dựa trên điều kiện địa hình, địa chất, thủy văn và dự báo lún của từng khu vực.

Tại một số khu vực trung tâm hiện hữu có rủi ro ngập cao nhưng thiếu quỹ đất, Quy hoạch đề xuất nghiên cứu hồ điều tiết ngầm ở những vị trí phù hợp.

Thứ năm, tổ chức thực hiện theo cơ chế phối hợp vùng và lộ trình thích ứng dài hạn. Thành phố cần cùng các địa phương thượng lưu, hạ lưu phối hợp về dự báo, vận hành hồ chứa, kiểm soát nguồn thải, bảo vệ nguồn nước và đầu tư các công trình có tác động liên vùng. Hệ thống dữ liệu về mưa, triều, dòng chảy, ngập và sụt lún cần được cập nhật, chia sẻ để phục vụ cả quản lý thường xuyên và ứng phó sự cố.

Với tầm nhìn 100 năm, điều cần bảo đảm từ hôm nay là giữ được những không gian sinh thái, trữ nước và thoát nước rất khó phục hồi khi đã bị xây dựng kín; đồng thời chuẩn bị hệ thống hạ tầng có thể thích ứng khi điều kiện khí hậu và nhu cầu phát triển thay đổi.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!

Có thể bạn quan tâm