Theo quy hoạch chung của Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2040, tầm nhìn 2060, sông Sài Gòn sẽ được đặt ở vị trí trung tâm của sự phát triển. Thành phố đứng trước cơ hội thiết lập toàn diện không gian ven sông, đưa dòng sông trở thành trục cảnh quan phát triển bao trùm trên nhiều lĩnh vực của một siêu đô thị.
Đô thị gắn với sông nước
Theo dòng lịch sử, Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh luôn là một đô thị gắn chặt với sông nước. Tiến sĩ khoa học, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho biết, từ xa xưa, nơi đây đã là một đô thị sông nước. Sông Sài Gòn từng là con đường đưa hàng hóa, con người đến với đô thị; là nơi hình thành các bến cảng, khu dân cư; đồng thời lưu giữ những dấu ấn quan trọng trong sự hình thành và phát triển thành phố. Tuy nhiên, quá trình phát triển ven sông còn thiếu quy hoạch tổng thể khiến nhiều khu đoạn rơi vào tình trạng “chiếm sông làm của riêng”, thiếu tuyến giao thông công cộng ven sông.
Theo Sở Xây dựng, định hướng điều chỉnh quy hoạch chung hiện nay đặt trọng tâm vào việc thiết lập hành lang ven sông, nhất là ở khu vực trung tâm từ Bến Nghé, Thạnh Mỹ Tây đến An Khánh, Thảo Điền. Các khu vực này sẽ hình thành chuỗi công trình công cộng gồm công viên, quảng trường, lối đi bộ và các điểm sinh hoạt cộng đồng, qua đó mở rộng tầm nhìn ra mặt nước, tăng cây xanh và tạo sự kết nối giữa thiên nhiên với đô thị.
Những năm qua, bến Bạch Đằng trở thành điểm đến với không gian đi bộ, bến tàu cao tốc, buýt sông và các hoạt động dịch vụ, du lịch. Đối diện là Công viên bờ sông Thủ Thiêm rộng hàng chục héc-ta, từ một vùng đất thấp ven sông trở thành không gian mở phục vụ các hoạt động văn hóa, thể thao và cộng đồng. Cùng với đó, Landmark 81, Vinhomes Central Park, khu Ba Son và Khu đô thị mới Thủ Thiêm tạo nên đường chân trời mới với điểm nhấn đến từ sông Sài Gòn. Những công trình này cho thấy sông Sài Gòn đang dần trở thành vị trí trung tâm trong cấu trúc cảnh quan đô thị. Tuy nhiên, để sông Sài Gòn thật sự trở thành trung tâm trong bức tranh phát triển đô thị, nhiều yêu cầu mới khắt khe được đặt ra.
Quy hoạch phát triển theo tư duy đô thị sông nước
Theo các chuyên gia, một trong những vấn đề cốt lõi của quy hoạch sông Sài Gòn là phải chuyển từ tư duy khai thác từng khu đất sang quản lý và phát triển tổng thể toàn tuyến. Ông Sơn cho rằng: Thành phố không nên hình thành “bức tường cao ốc” sát sông. Kiến trúc cần có xu hướng thấp dần về phía mặt nước để bảo đảm không gian ven sông cho cộng đồng.
Cùng với đó, giao thông thủy phải được tổ chức lại theo hướng trật tự và hiệu quả hơn. Từ góc nhìn đó, ông đề xuất xem sông Sài Gòn là trục cảnh quan xương sống của toàn đô thị, đồng thời là điểm nhấn xanh cho thành phố. Không gian ven sông có thể được hình dung như “phòng khách” của đô thị, nơi người dân gặp gỡ, giao lưu, và tham gia các hoạt động văn hóa, cộng đồng.
Ở góc nhìn về phát triển không gian xanh, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, với hành lang rộng từ 100-200m tính từ mép bờ cao, dọc khoảng 80km sông Sài Gòn, nếu lập quy hoạch hai bên bờ có thể tạo ra quỹ đất từ 3.100-5.000ha, trong đó diện tích mặt sông khoảng 2.000ha. Nếu khoảng 60% quỹ đất được dành cho công viên, cây xanh, thành phố có thể bổ sung từ 1.800-3.000ha đất cho mục tiêu này.
Phần diện tích còn lại có thể dành cho giao thông và các dịch vụ, không gian công cộng phục vụ nhu cầu người dân thành phố. Tương tự, đề án phát triển kè sông và kinh tế dịch vụ ven sông giai đoạn 2020-2045 cũng được kỳ vọng tạo nền tảng phát triển cho sông Sài Gòn khi thành phố đặt ra lộ trình cụ thể. Trong đó, giai đoạn đầu, đề án tập trung cải tạo, chỉnh trang hành lang sông, xây dựng quy chế quản lý và triển khai những dự án hạ tầng xanh kết hợp du lịch, dịch vụ. Giai đoạn tiếp theo từ năm 2025-2045 tiếp tục đầu tư hạ tầng xanh, tích hợp du lịch, kinh tế dịch vụ giải trí và hoàn thiện hệ thống pháp lý, thường xuyên rà soát, cập nhật quy hoạch phù hợp tốc độ phát triển của thành phố.
Những kết quả thực hiện bước đầu của đề án này đang rất tích cực khi hàng loạt dự án đang góp phần hình thành diện mạo mới cho hành lang sông Sài Gòn. Công viên Ba Son giai đoạn 2 được định hướng bổ sung không gian xanh, quảng trường và bến thuyền. Đáng chú ý, dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng-Khánh Hội và cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng vừa được khởi công, hướng tới cấu trúc lại không gian ven sông gắn với di sản lịch sử. Theo kiến trúc sư Võ Kim Cương, việc mở rộng không gian văn hóa Hồ Chí Minh quanh Bến Nhà Rồng có ý nghĩa cả về lịch sử lẫn văn hóa.
Trong điều kiện thiếu công viên, mảng xanh và thường xuyên chịu áp lực giao thông, dành đất cho không gian công cộng là lựa chọn hướng tới lợi ích lâu dài. Trong dài hạn, nhiều chuyên gia cho rằng, phải nhìn sông Sài Gòn vượt ra ngoài địa giới hành chính, trong đó, quy hoạch ven sông cần kết hợp hài hòa giữa kinh tế, giao thông, văn hóa và bảo tồn di sản; đồng thời kết nối hạ tầng với các địa phương trong khu vực Bình Dương (cũ) và thành phố Đồng Nai để hình thành hành lang phát triển liên vùng.
Ở tầm nhìn quy hoạch vùng gắn với sông nước, theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, quy hoạch thành phố mở rộng theo mô hình vùng đô thị sông nước không chỉ là một dự án trước mắt, mà là một hành trình dài đòi hỏi sự đầu tư lớn, tầm nhìn chiến lược và sự đồng lòng của cả chính quyền và cộng đồng. Đây là chìa khóa để Thành phố Hồ Chí Minh trở thành một trong những đô thị đáng sống và phát triển bền vững trong khu vực.
Hiện nay, biến đổi khí hậu là lý do quan trọng để thành phố chú trọng tư duy đô thị sông nước. Bởi đây vốn là vùng hạ lưu thấp, chịu tác động mạnh mẽ triều cường nên việc phục hồi cấu trúc sông nước không chỉ là yêu cầu bảo tồn văn hóa mà còn là chiến lược sinh tồn của đô thị hạ lưu Nam Bộ. Xây dựng quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh tầm nhìn 100 năm phải dựa trên đặc trưng quan trọng này.
Thực tiễn cho thấy, việc quy hoạch gắn với sông nước không đơn thuần là chỉnh trang cảnh quan mà là xác lập mối quan hệ giữa con người với không gian tự nhiên và lịch sử của thành phố. Đó cũng là cách để thành phố biến một lợi thế tự nhiên thành nền tảng phát triển bền vững khi lấy sông làm trục cảnh quan, lấy không gian công cộng làm trung tâm, lấy lịch sử và văn hóa làm chiều sâu, đồng thời hài hòa với giao thông, kinh tế và sinh thái.
![[Video] Chính phủ yêu cầu chấm dứt cho vay tập trung vào doanh nghiệp “sân sau”](https://cdn.nhandan.vn/images/rvtg-i4AQNnmhg1CG_GAUPb4_Sk92QuDGM8MuLJDGoDoKdZ_TakYuPf5NuFwL3kt/3-5109.png.avif)
