Phân tích đề thi Ngữ văn Kỳ thi THPT quốc gia 2017

TS Trịnh Thu Tuyết, nguyên giáo viên Ngữ văn Trường THPT Chu Văn An, Hà Nội:

Đề thi THPT quốc gia môn Ngữ văn có thời gian làm bài là 120 phút với hai phần là Đọc hiểu và Làm văn. Phần Đọc hiểu gồm 1 ngữ liệu đi kèm 4 câu hỏi nhỏ với các cấp độ nhận thức Nhận biết – Thông hiểu – Vận dụng. Ngữ liệu nằm ngoài/trong chương trình sách giáo khoa.

Câu 1 chỉ dừng lại ở việc kiểm tra học sinh ở mức độ nhận biết – nhớ kiến thức tiếng Việt với câu hỏi cụ thể về phương thức biểu đạt chính của đoạn trích. Học sinh sẽ hoàn thành yêu cầu của đề rất dễ dàng.

Riêng câu 2 với yêu cầu giải thích khái niệm thấu cảm, dường như đề đã chạm tới mức độ thông hiểu theo tiêu chí thông thường của các câu hỏi đọc hiểu; tuy nhiên, có thể thấy, câu hỏi 2 thực chất học sinh chỉ cần chép lại những ý cơ bản trong phần một của đoạn trích và gần như không cần sự sáng tạo. Đó là nguyên nhân khiến tiêu chí về sự thấu hiểu bị hạn chế.

Mức độ suy luận của thí sinh ở câu 3 không cần huy động nhiều hơn so với câu hai bởi thực chất, để nhận xét về “hành vi của đứa trẻ ba tuổi, cô gái có bạn bị ốm, cậu bé Bồ Đào Nha được nhắc đến trong đoạn trích”, thí sinh chỉ cần quay trở lại câu mở đoạn “Thấu cảm xảy ra trong từng khoảnh khắc của cuộc sống” và chỉ cần thêm bớt một vài ý kiến cá nhân trên cơ sở nhận định của câu mở đoạn.

Câu hỏi duy nhất đòi hỏi tư duy, trải nghiệm, sự suy ngẫm và “thấu cảm” của thí sinh chính là câu 4, đây là câu hỏi có thể coi đã đạt tới mục đích của Vận dụng – Vận dụng cao theo tiêu chí của bài Đọc hiểu.

Tuy nhiên, tần suất tư duy cho một phần Đọc hiểu như vậy là hơi “khiêm tốn” trong một đề thi quốc gia.

Câu viết đoạn văn nghị luận xã hội bảo đảm đúng mối quan hệ hữu cơ với phần Đọc hiểu theo cấu trúc các đề minh hoạ, thử nghiệm, tham khảo của Bộ trước đây. Trong đó, việc lựa chọn ngữ liệu Đọc hiểu cùng một vài ý trong các câu hỏi Đọc hiểu đã giúp thí sinh phần nào xác định được nội dung, chủ đề và hướng triển khai trong câu viết đoạn văn nghị luận xã hội.

Vấn đề về sự “thấu cảm” vừa là vấn đề muôn đời trong cuộc sống nhân sinh, thế sự, vừa là điều có thể chạm tới phần nào thực tế bức bối của cách sống vô cảm khá phổ biến hiện nay. Trong khá nhiều những vấn đề của cuộc sống thời hiện tại, có lẽ sự “thấu cảm” cũng là điều nên nói.

Điều đáng ghi nhận đầu tiên ở câu nghị luận văn học chính là việc lựa chọn đoạn thơ cảm nhận trong 1 đoạn trích dài 90 câu – đoạn thơ đã giúp người đọc – học trò…có những cảm nhận khá đầy đủ về Đất nước: Đất nước được đặt trong chiều dài “đằng đẵng” của thời gian lịch sử, được đặt trong chiều rộng “mênh mông” của không gian địa lý, trong chiều sâu, bề dày của văn hóa, phong tục…

Từ ba bình diện ấy, đất nước đem đến những cảm nhận vừa bình dị, gần gũi với cuộc sống nhân dân, vừa thiêng liêng, cao cả hướng tới những khái niệm về cội nguồn về nhân dân, đất nước. Sau những cảm nhận bình dị và thiêng liêng ấy, đoạn thơ cũng đã đề cập đến trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với đất nước; và toàn bộ đoạn thơ 20 câu đã hướng tới thể hiện tư tưởng chủ đạo của đoạn trích – tư tưởng “đất nước của nhân dân”.

Nếu cần nói thêm về câu nghị luận văn học thì có lẽ là một chút băn khoăn: Câu lệnh đưa ra hai yêu cầu cảm nhận về đoạn thơ và bình luận quan niệm về đất nước của Nguyễn Khoa Điềm – đây là hai yêu cầu thực ra không thể tách rời trong quá trình làm bài, triển khai luận điểm của học trò, và yêu cầu “bình luận về quan niệm đất nước của Nguyễn Khoa Điềm” nên cụ thể hóa để hướng tới tư tưởng “đất nước của nhân dân” và nhập vào trong yêu cầu cảm nhận.

Ý kiến của cô giáo Nguyễn Minh Thu, Trường THPT Giao Thủy B, Giao Thủy, Nam Định:

Đề văn năm nay này khá sát với chương trình và phù hợp với học sinh. Hầu hết các câu hỏi đều sát với những trọng tâm mà các thầy cô ôn cho các em. Đối với phần đọc hiểu, câu hỏi cũng mang tính phân loại, cụ thể như câu số 4. Các câu còn lại trong phần này khá dễ, các em học lực trung bình hoặc hơi kém một chút vẫn có thể hoàn thành được.

Về phần nghị luận xã hội, với vấn đề đạo đức học sinh đang có dấu hiệu xuống cấp như hiện nay, đề ra đề cập đến vấn đề về sự thấu cảm thì khá. Câu 2 trong phần nghị luận câu hỏi đưa ra rất rõ ràng, không có gì đánh đố. Đây cũng là một trong những vấn đề trọng tâm của đất nước, quan niệm về đất nước và đây cũng là một trong những vấn đề rất quan trọng. Bên cạnh đó, câu hỏi đưa ra rất rõ ràng, “cảm nhận sau đó bình luận về quan điểm về đất nước của Nguyễn Khoa Điềm”, với một câu hỏi rõ ràng rành mạch như vậy các em không gây khó cho học sinh khi các em làm bài.

Để đánh giá về khả năng làm bài với đề văn năm nay, theo tôi, hầu hết các em sẽ làm được và làm được khoảng 60-70% kể cả đối với các em không chuyên văn. Đề thi này, để làm được điểm 5 làm không quá khó đối với học sinh. Tôi nghĩ rằng đề thi này nhiều em dễ dàng đạt được mức điểm khá (khoảng 7, 8 điểm).

Về độ dài của đề thi, theo tôi, với đề thi này thời gia 120 phút cũng rất hợp lý. Theo quan sát của tôi tại điểm coi thi Trường THPT Hải Hậu B, hầu hết các em đều làm khớp với thời gian, có em làm sớm hơn khoảng 2-3 phút trước khi hết giờ.

Đối với những em ra sớm, sau 2/3 thời gian thì có thể là những em đó không theo ban xã hội, các em chỉ xác định làm để vượt qua điểm liệt để đỗ tốt nghiệp. Những em ra sớm như vậy với đề thi này thi rất khó để các em có thể đạt được đến điểm 5 hoặc 6.