Nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong đổi mới ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

ND - Như Báo Nhân Dân đã đưa tin, ngày 31-10,  trong phiên khai mạc Hội thảo lý luận lần thứ 4 giữa Ðảng Cộng sản Việt Nam và Ðảng Cộng sản Trung Quốc, đồng chí Tô Huy Rứa, Bí thư Trung ương Ðảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Trưởng đoàn Việt Nam dự Hội thảo đã trình bày Báo cáo đề dẫn. Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc Báo cáo đề dẫn nói trên.

... Thực hiện chương trình hợp tác nghiên cứu lý luận giữa hai Ðảng theo thỏa thuận giữa lãnh đạo cấp cao, nhất là sự quan tâm đặc biệt của hai đồng chí Tổng Bí thư, hôm nay chúng ta tiến hành cuộc hội thảo khoa học quốc tế lần thứ 4 giữa Ðảng Cộng sản Việt Nam và Ðảng Cộng sản Trung Quốc với chủ đề: "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về nông nghiệp, nông dân, nông thôn - kinh nghiệm của Việt Nam, kinh nghiệm của Trung Quốc".Thay mặt Hội thảo, tôi xin nhiệt liệt chào mừng đồng chí Chu Vĩnh Khang, Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị Ðảng Cộng sản Trung Quốc, đồng chí Trưởng đoàn Trác Vệ Hoa và các vị khách quý Trung Quốc tham dự Hội thảo. Tôi nhiệt liệt chào mừng đồng chí Trương Tấn Sang, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Ðảng Cộng sản Việt Nam. Tôi nồng nhiệt chào mừng các giáo sư, các học giả, các nhà khoa học của Ðảng Cộng sản Trung Quốc và Ðảng Cộng sản Việt Nam tham dự Hội thảo và sẽ trình bày các báo cáo tham luận của mình tại cuộc Hội thảo rất quan trọng này.

... Thay mặt đoàn đại biểu các nhà khoa học Việt Nam, tôi xin trình bày bản báo cáo đề dẫn "Nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong đổi mới ở Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn".

1- Trước hết, cho phép tôi nói đôi lời về chủ đề cuộc Hội thảo của chúng ta

Ðể tiến tới cuộc hội thảo này, từ nhiều tháng nay các cơ quan hữu trách của hai Ðảng đã có những cuộc trao đổi, thảo luận để cùng nhau xác định chủ đề hội thảo. Chúng tôi rất vui mừng khi nhận được thông báo của các đồng chí Trung Quốc tán thành với đề xuất của phía Việt Nam chọn vấn đề phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn để cùng nhau nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm. Ðây chính là một vấn đề lớn, hệ trọng mà hai Ðảng, hai nước chúng ta cùng quan tâm, xuất phát từ thực tiễn đổi mới của Việt Nam và cải cách, mở cửa của Trung Quốc cũng như từ thực tiễn biến đổi của quốc tế, khu vực và thế giới trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay.

Cải cách và mở cửa của Trung Quốc đã diễn ra ba thập kỷ nay. Ðổi mới của Việt Nam cũng đã trải qua hơn hai thập kỷ. Giữa cải cách, mở cửa của Trung Quốc và đổi mới của Việt Nam có khá nhiều điểm tương đồng về hoàn cảnh và đặc điểm. Với đổi mới, Việt Nam đã bắt đầu đột phá từ nông nghiệp với chính sách và cơ chế khoán, từ khoán sản phẩm trong hợp tác xã đến khoán tới hộ gia đình nông dân. Lợi ích cá nhân của người lao động nông dân được coi trọng và kinh tế hộ nông dân được xác định là đơn vị kinh tế cơ bản ở nông thôn. Phát triển kinh tế hàng hóa và áp dụng cơ chế thị trường đã đem lại luồng sinh khí mới cho các cộng đồng xã hội nông thôn trong đổi mới, đã tạo được động lực thực sự cho nông dân bằng việc giải quyết hợp lý các quan hệ lợi ích trong nông nghiệp và nông thôn. Cải cách, mở cửa của Trung Quốc cũng bắt đầu những bước đột phá từ nông nghiệp và các hộ nông dân, gắn bó họ với ruộng đất bằng các đòn bẩy lợi ích. Thực tế đã chứng tỏ, thành tựu của cải cách, mở cửa và đổi mới ở hai nước chúng ta gắn liền với việc chọn đúng khâu đột phá, phát hiện đúng vấn đề của phát triển và đề ra những giải pháp phù hợp để thúc đẩy phát triển.

Theo chúng tôi, ý nghĩa sâu xa của vấn đề là ở chỗ giải phóng sức sản xuất, giải phóng mọi tiềm năng của xã hội, huy động được cơ chế thị trường để phát triển mạnh lực lượng sản xuất. Giải phóng để phát triển, không chỉ lực lượng sản xuất nói chung, mà trước hết là giải phóng tiềm năng sáng tạo to lớn của lực lượng lao động nông thôn vốn hết sức đông đảo ở cả hai nước chúng ta. Chính từ đây, nhận thức lý luận mới về chủ nghĩa xã hội đã hình thành nên một vấn đề bản chất là phát triển lực lượng sản xuất và phát huy nhân tố con người.

Tuy nhiên, quá trình thay đổi mô hình phát triển và cơ chế quản lý, phát triển mạnh mẽ kinh tế thị trường, mở rộng đầu tư nước ngoài, đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa cùng với đô thị hóa đất nước cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề kinh tế - xã hội bức xúc, đặc biệt là các vấn đề ở nông thôn đòi hỏi chúng ta phải giải quyết. Kinh tế thị trường đi liền với hoạt động  cạnh tranh, tình trạng phân hóa giàu - nghèo đã và đang diễn ra, đói nghèo của một bộ phận nông dân, nhất là ở những vùng nông thôn đặc biệt khó khăn trở thành một hệ lụy xã hội nhức nhối, đặc biệt là đối với các hộ nông dân mất đất sản xuất do phát triển công nghiệp và đô thị. Lao động nông thôn di cư ra đô thị cũng làm tăng áp lực cho việc giải quyết các vấn đề xã hội. Có một thực tế là, nông dân là lực lượng xã hội cơ bản trong cơ cấu xã hội, có đóng góp to lớn trong sự nghiệp cải cách và đổi mới, nhưng được hưởng lợi ích chưa tương xứng và quan trọng hơn là cơ hội cho họ phát triển trong cải cách, mở cửa, đổi mới và hội nhập chưa được xác lập rõ ràng.

Công bằng xã hội là một trong những mục tiêu quan trọng của tiến trình cải cách, đổi mới. Theo chúng tôi, mục tiêu này chưa được thực hiện tốt đối với nông dân và cộng đồng xã hội nông thôn. Nếu không kịp thời có những điều chỉnh trong chính sách và quản lý thì sẽ không thực hiện được những  bảo đảm cho ổn định xã hội để phát triển toàn diện và lâu dài.

Ðó là lý do giải thích vì sao, sau Ðại hội X của Ðảng Cộng sản Việt Nam và sau Ðại hội XVII của Ðảng Cộng sản Trung Quốc, Trung ương của hai Ðảng đã đặt vấn đề "tam nông" vào chương trình nghị sự của mỗi Ðảng để tập trung giải quyết. Và sự thống nhất giữa chúng ta, chọn vấn đề tam nông làm chủ đề hội thảo lần này là cần thiết, đúng lúc và rất có ý nghĩa.

Sự tìm tòi lý luận từ thực tiễn trên vấn đề này, cùng nhau thảo luận và trao đổi kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn của mỗi nước, chắc chắn sẽ làm phong phú và sâu sắc thêm nhận thức của chúng ta, cùng nhau góp phần thúc đẩy cải cách, mở cửa và đổi mới của mỗi nước theo đường lối xã hội chủ nghĩa.

2- Vị trí, vai trò của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong tiến trình cách mạng và trong công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay Hội nghị Trung ương lần thứ 7, khóa X gần đây của Ðảng Cộng sản Việt Nam đã thảo luận và ra nghị quyết quan trọng về nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Nghị quyết xác định: Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, bảo đảm an ninh quốc phòng; giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước.

Trong mối quan hệ mật thiết giữa nông nghiệp, nông dân và nông thôn, nông dân là chủ thể của quá trình phát triển, xây dựng nông thôn mới gắn với xây dựng các cơ sở công nghiệp, dịch vụ và phát triển đô thị theo quy hoạch là căn bản, phát triển toàn diện, hiện đại hóa nông nghiệp là then chốt.

Ở Việt Nam, nông nghiệp là ngành kinh tế có tầm quan trọng sống còn, có vị trí trọng yếu trong cơ cấu nền kinh tế quốc dân, đảm nhiệm an ninh lương thực cho quốc gia, cung cấp cho xã hội nguồn lương thực, thực phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, cung cấp nguyên vật liệu cho sản xuất công nghiệp, đồng thời là thị trường lớn tiêu thụ sản phẩm cho công nghiệp và dịch vụ.

Ðể thực hiện quyết tâm của Ðại hội X của Ðảng Cộng sản Việt Nam, sớm đưa đất nước ra khỏi tình trạng kém phát triển, Việt Nam đang thực hiện chiến lược công nghiệp hóa rút ngắn, để chuyển từ một nước nông nghiệp cơ bản thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020. Ðây là một thách thức to lớn, vì cho đến nay, Việt Nam vẫn là một nước nông nghiệp, tổng lao động đang làm việc ở khu vực nông thôn hiện chiếm 65% lao động cả nước. Nông dân và hộ gia đình nông dân vẫn chiếm 70% dân số cả nước, với trên 60 triệu người và trên 12 triệu hộ gia đình trong tổng số trên 80 triệu người và trên 18 triệu hộ gia đình ở Việt Nam.

Bởi vậy, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, giữ gìn và bảo vệ môi trường tự nhiên sinh thái và nhân văn, không ngừng nâng cao mức sống và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng dân cư ở nông thôn phải trở thành trọng điểm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam trong thời gian tới.

Khẳng định vai trò to lớn của nông nghiệp cũng đồng thời là khẳng định vai trò to lớn của giai cấp nông dân trong cơ cấu xã hội và của nông thôn trong lịch sử, trong cách mạng giải phóng dân tộc và trong xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặc biệt trong sự nghiệp đổi mới hiện nay.

Nông dân là lực lượng xã hội đông đảo, trực tiếp thực hiện vai trò quan trọng của nông nghiệp. Lao động nông thôn không chỉ là nguồn nhân lực chủ yếu và quyết định trong phát triển sản xuất và kinh tế nông thôn mà còn có đóng góp quan trọng trong các hoạt động kinh tế - xã hội khác của cả nước, nhất là trong việc cung cấp nguồn lao động cho công nghiệp hóa, đô thị hóa. Cư dân nông thôn chiếm đa số dân cư cả nước tạo nên nền tảng của xã hội và lực lượng chính trị của chế độ. Vai trò quan trọng của nông dân Việt Nam không chỉ được thể hiện trong phát triển kinh tế nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới mà còn trong toàn bộ tiến trình đổi mới, phát triển và hiện đại hóa xã hội Việt Nam nói chung, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay.

Là một lực lượng xã hội đông đảo, giai cấp nông dân Việt Nam cùng với giai cấp công nhân và đội ngũ trí thức xã hội chủ nghĩa là những lực lượng cơ bản của cách mạng. Nông dân, giai cấp nông dân như Nghị quyết Trung ương 7, khóa X xác định là chủ thể của quá trình phát triển. Vai trò đó đã từng được thể hiện trong quá trình cách mạng giải phóng dân tộc trước đây, trong các cuộc kháng chiến bảo vệ nền độc lập tự do của Tổ quốc, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Ngày nay trong sự nghiệp đổi mới và xây dựng chủ nghĩa xã hội, phát huy vai trò đó, giai cấp nông dân Việt Nam là một bộ phận rất quan trọng trong cơ cấu xã hội, trong khối liên minh giai cấp, dân tộc và xã hội, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thúc đẩy đổi mới và thực hiện thắng lợi mục tiêu của đổi mới. Hội Nông dân Việt Nam - tổ chức chính trị - xã hội của đông đảo quần chúng nông dân là một bộ phận hợp thành không thể thiếu của hệ thống chính trị và xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Thành tựu to lớn có ý nghĩa lịch sử của hơn 20 năm đổi mới vừa qua một lần nữa cho thấy những đóng góp và những cống hiến xuất sắc của nông dân trong phát triển kinh tế - xã hội, trong sáng tạo văn hóa và xây dựng đời sống tinh thần, trong việc tạo lập và giữ vững ổn định chính trị, trong xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, trong hội nhập quốc tế.

Nói tới nông thôn là nói tới cả địa bàn xã hội và lãnh thổ rộng lớn, có tầm quan trọng chiến lược đối với ổn định và phát triển.

Trong đổi mới, nông thôn lại là nơi thể nghiệm đầu tiên những chính sách và cơ chế mới, tạo bước đột phá đầu tiên và nền tảng ổn định kinh tế - xã hội cho sự nghiệp đổi mới kinh tế, xóa bỏ cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp của mô hình kinh tế kế hoạch để chuyển mạnh sang kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường. Trước đổi mới, Việt Nam thường xuyên phải nhập khẩu một lượng lớn lương thực. Vậy mà với việc khoán hộ và tháo gỡ những ách tắc trong lưu thông phân phối, nhờ có chính sách và cơ chế đúng, Việt Nam nhanh chóng trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu trên thế giới.

Nông thôn với tiềm năng và sức sáng tạo to lớn của nông dân chính là nơi xuất phát đầu tiên của những sáng kiến, những tìm tòi tự giải phóng mình khỏi ràng buộc của cơ chế lỗi thời, kìm hãm phát triển, tạo ra sự năng động, tích cực vượt qua trì trệ, góp phần quyết định giải quyết cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng từ giữa thập kỷ 80 của thế kỷ trước, đưa đất nước nhanh chóng tiến tới ổn định, tăng trưởng và phát triển. Nhờ có đổi mới, những tiềm năng to lớn của nông nghiệp, nông dân, nông thôn được đánh thức, tạo nên chuyển biến cách mạng, đó chính là tầm vóc và ý nghĩa lịch sử của đổi mới ở Việt Nam với sức cổ vũ của tư tưởng giải phóng, sáng tạo và phát triển.

Trong hơn 20 năm đổi mới vừa qua, Ðảng và Nhà nước Việt Nam đã có những nghị quyết và chính sách chú trọng đầu tư, hỗ trợ phát triển, đặc biệt là thực hiện chương trình quốc gia xóa đói, giảm nghèo, tạo cơ hội cho nông dân và cộng đồng dân cư nông thôn tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục, các phúc lợi công cộng, chăm lo giải quyết các vấn đề an sinh xã hội để từng bước bảo đảm công bằng về cơ hội phát triển cho mọi đối tượng dân cư ở nông thôn.

Nhận thức đúng vị trí và vai trò quan trọng của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong phát triển đất nước, Nghị quyết Trung ương lần thứ 7, khóa X đã đề ra quan điểm, mục tiêu và những giải pháp chủ yếu để phát triển toàn diện và vững chắc nông nghiệp, nông dân, nông thôn, vì lợi ích của người dân, vì sự phát triển cộng đồng và thực hiện đại đoàn kết toàn dân tộc - nhân tố quyết định thắng lợi của đổi mới ở Việt Nam.

3- Nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển mạnh mẽ kinh tế thị trường và chủ động hội nhập quốc tế của Việt Nam

Vị trí, tầm quan trọng của nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong phát triển đất nước cũng cho thấy mối quan hệ hữu cơ giữa những đối tượng này. Nhận thức đúng mối quan hệ này là một trong những cơ sở để đề ra chính sách và giải pháp phát triển toàn diện nông nghiệp, nông dân, nông thôn ở Việt Nam. Thực tế đã cho thấy, không phải ngay từ đầu, mối quan hệ đó đã được hiểu đúng và xử lý đúng. Ðại hội VI (tháng 12-1986) mở đầu sự nghiệp đổi mới, do tình hình bức xúc bấy giờ đòi hỏi, Ðảng đã đề ra ba chương trình phát triển ở nông thôn nhưng chủ yếu vẫn là tập trung giải quyết vấn đề nông nghiệp. Ðó là chương trình lương thực, thực phẩm, sản xuất hàng tiêu dùng tiểu thủ công nghiệp và hàng xuất khẩu.

Vấn đề nông dân, nông thôn chưa được nhận thức đúng và đầy đủ, do đó cũng chưa xác lập được hệ thống đồng bộ các giải pháp và các điều kiện thực hiện.

Rõ ràng, tư duy về "chương trình phát triển sản xuất nông nghiệp" khi bắt đầu đổi mới có hạn chế về nhận thức lý luận nên sau đó, từng bước trải nghiệm thực tiễn, chúng tôi đã có những điều chỉnh, bổ sung. Thay cho cách đặt vấn đề mang tính bộ phận, riêng lẻ, Việt Nam đã chú trọng phát triển hệ thống tổng thể, trong chương trình phát triển toàn diện nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Tại Hội nghị Trung ương lần thứ 7, khóa X, quan điểm toàn diện đó đã được khẳng định trong Nghị quyết về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, đặc biệt là nhấn mạnh vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển, gắn liền mật thiết với xây dựng nông thôn mới là căn bản và phát triển toàn diện, hiện đại hóa nông nghiệp là then chốt.

Nhìn lại chặng đường hơn 20 năm đổi mới, có thể đánh giá rằng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn ở Việt Nam đã đạt được thành tựu khá toàn diện và to lớn. Nhờ phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa với tốc độ khá cao, nâng cao được năng suất, chất lượng, hiệu quả mà an ninh lương thực quốc gia được bảo đảm vững chắc và một số mặt hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam đã có vị thế cao trên thị trường thế giới. Nhờ chuyển dịch kinh tế nông thôn theo hướng tăng công nghiệp, dịch vụ, ngành nghề và đổi mới các hình thức tổ chức sản xuất cùng với tăng đầu tư cho xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội mà bộ mặt nông thôn ở nhiều vùng trong nước đã có những thay đổi rõ rệt. Ðời sống vật chất và tinh thần của dân cư nông thôn mà chủ yếu là nông dân đã được cải thiện về căn bản, trong đó xóa đói, giảm nghèo là một thành tựu nổi bật.

Hệ thống chính trị cơ sở được củng cố và tăng cường. Việc thực hiện dân chủ, thông qua quy chế và pháp lệnh dân chủ cơ sở trong 10 năm trở lại đây được chú trọng, đã bảo đảm quyền làm chủ của nông dân và nâng cao vị thế chính trị của giai cấp nông dân. Những biến đổi kinh tế - xã hội đó tạo nên bảo đảm quan trọng cho việc giữ vững ổn định chính trị, trật tự an ninh và an toàn xã hội. Tuy nhiên, những thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế của đất nước, với những đóng góp to lớn của nhân dân, chưa đồng đều giữa các vùng. Phát triển kinh tế thị trường và nhất là đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trong đó có công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong những năm gần đây đã đặt ra những yêu cầu mới và cũng làm xuất hiện nhiều vấn đề phức tạp mới. Kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và dân chủ hóa là những nhân tố nổi bật nhất tác động vào đời sống kinh tế - xã hội ở nông thôn, thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển theo hướng sản xuất, kinh tế hàng hóa; nâng cao ý thức và năng lực sản xuất, kinh doanh của các hộ nông dân năng động, có điều kiện, giúp cho những người nhạy bén đáp ứng thị trường, nắm bắt cơ hội vươn ra làm giàu; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn, làm tăng chất lượng, giá trị thương phẩm, nông nghiệp mở ra nhiều hướng làm ăn mới như kinh tế trang trại, dịch vụ, khôi phục và phát triển các làng nghề truyền thống, tạo ra sản phẩm có tính thương mại, nhất là hàng xuất khẩu.

Với những tác động kinh tế - xã hội đó, trong cộng đồng xã hội nông thôn, người nông dân, hộ nông dân đã có những biến đổi khá sâu sắc về tâm lý và lối sống, những cách nghĩ, cách làm mới năng động tháo vát, biết tính toán, chấp nhận rủi ro để dành cơ hội trong làm ăn, nhất là trong nhóm dân cư trẻ, có học vấn.

Cùng với mặt tích cực này, có những hạn chế yếu kém, bất cập và những vấn đề phát sinh, thậm chí có cả những vấn đề bức xúc, cần phải giải quyết, nhất là đối với cuộc sống của nông dân và các hộ nông dân nghèo, ở các vùng đặc biệt khó khăn.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 7, khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đã chỉ ra 5 hạn chế, yếu kém dưới đây:

- Nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, tốc độ tăng trưởng có xu hướng giảm dần, sức cạnh tranh thấp...

- Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đổi mới cách thức trong sản xuất nông nghiệp còn chậm, phổ biến vẫn là sản xuất nhỏ, phân tán.

- Nông nghiệp và nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm, năng lực thích ứng, đối phó với thiên tai còn nhiều hạn chế.

- Ðời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao, nhất là vùng đồng bào dân tộc, vùng sâu, vùng xa.

- Phân hóa giàu - nghèo giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng còn lớn, phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc.

Có thể và cần phải làm rõ thêm thực trạng những hạn chế yếu kém đó.

- Trước hết, về phát triển nông nghiệp.

Yêu cầu đặt ra là phải phát triển một nền nông nghiệp toàn diện, hiện đại. Tỷ trọng nông nghiệp trong  cơ cấu kinh tế quốc dân sẽ giảm nhưng năng suất, chất lượng, hiệu quả và giá trị phải tăng. Cũng như vậy, lao động trong nông nghiệp sẽ giảm trong quá trình tổ chức lại sản xuất và đẩy mạnh phân công lao động nông thôn nhưng chất lượng nguồn nhân lực lao động nông nghiệp và kinh tế nông thôn phải được nâng cao. Ðất cho sản xuất nông nghiệp sẽ thu hẹp đáng kể do phát triển các khu công nghiệp và đô thị nhưng quỹ đất thích hợp cho an ninh lương thực quốc gia phải được bảo đảm và dựa vào tiến bộ kỹ thuật - công nghệ áp dụng trong sản xuất nông nghiệp để cây trồng, vật nuôi  cho giá trị kinh tế cao phải tăng lên, nhất là bảo đảm vững chắc an ninh quốc gia về lương thực. Nền nông nghiệp phát triển toàn diện, hiện đại đòi hỏi một cơ cấu hợp lý bao gồm các ngành chủ yếu nông - lâm - ngư nghiệp, khai thác có hiệu quả các nguồn lực lao động, đất đai, các tài nguyên kinh tế từ rừng và biển. Ðó phải là một nền nông nghiệp dựa trên thâm canh và chuyên canh, đòi hỏi lao động phải được đào tạo, có chuyên môn, biết áp dụng kỹ thuật - công nghệ vào sản xuất và hình thành những vùng chuyên  canh lớn, nguyên liệu cho công nghiệp, đồng thời chú trọng đẩy mạnh công nghiệp chế biến, mở rộng mạng lưới dịch vụ nông nghiệp, phát triển du lịch sinh thái đi đôi với bảo vệ môi trường.

Ðòi hỏi ấy làm bộc lộ những mâu thuẫn trong phát triển nông nghiệp hiện nay, từ tình trạng ruộng đất phân tán, manh mún, đất canh tác và đất ở chưa được quy hoạch tốt, tuyệt đại bộ phận lao động nông thôn làm nông nghiệp chưa được đào tạo, phương thức lao động, canh tác còn thô sơ, lạc hậu, môi trường bị ô nhiễm, an toàn lương thực thực phẩm chưa bảo đảm do hóa chất, phân bón, thuốc trừ sâu sử dụng quá mức.

Ðiều này càng cho thấy sự cần thiết và bức xúc phải công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, phát triển nông nghiệp toàn diện, hiện đại, xây dựng nông thôn mới, phát huy vai trò chủ thể của nông dân, cả trong sản xuất, kinh doanh, trong tổ chức các hình thức sản xuất và thụ hưởng lợi ích, không ngừng chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho nông dân và cộng đồng dân cư ở nông thôn.

- Về việc làm, đời sống, triển vọng phát triển của nông dân và vấn đề xây dựng nông thôn mới.

Tạo ra nhiều việc làm và nâng cao mức sống cho nông dân, trước hết là xóa đói, nhất là ở những vùng đặc biệt khó khăn, thiên tai, dịch bệnh, đồng thời từng bước giảm nghèo, tiến tới xóa nghèo, vượt qua cửa ải đói nghèo, lạc hậu là một nhiệm vụ kinh tế - xã hội và chính trị lớn trên địa bàn nông thôn. Cần tập trung nhiều nguồn lực để giải quyết, tạo tiền đề cho ổn định và phát triển, hướng tới xây dựng một cộng đồng dân cư nông thôn giàu có, văn minh, hiện đại như tinh thần Nghị quyết Trung ương 7, khóa X đã chỉ ra.

Có một thực tế là, đời sống nông dân trong những năm qua đã được cải thiện đáng kể nhưng so với mức sống của cư dân đô thị và những nhu cầu của bản thân nông dân thì vẫn còn khoảng cách lớn. Ở nông thôn hiện nay, nông dân còn thiếu việc làm, nhất là lúc nông nhàn. Nhiều lao động thanh niên đã rời bỏ nông nghiệp và nông thôn, tìm việc làm ở đô thị và các vùng công nghiệp. Các hộ nghèo và tái đói nghèo thường mất đất sản xuất, thậm chí phải bán sản phẩm trước khi thu hoạch và dùng đất để trả nợ. Các hộ nông dân phải thu hồi đất (cả đất canh tác và đất ở) cho phát triển công nghiệp và đô thị, thường không thu xếp được việc làm, lại chưa được đào tạo để có nghề mới thay thế, luôn ở trong tình trạng bấp bênh về đời sống và rất gần với nguy cơ bị đói nghèo.

Những thiên tai, dịch bệnh liên tiếp xảy ra gần đây làm cho nhiều hộ nông dân phá sản và không có khả năng thanh toán các khoản tiền vay ngân hàng. Có những hiện tượng gần như nghịch lý đối với nông dân: được mùa mà không vui vì giá cả nông sản rất thấp, nhiều khi không đủ trang trải vốn đầu tư. Ðặc biệt là một bộ phận nông dân ở nông thôn vừa mất đất mà lại vừa không gắn bó với đất, với nông nghiệp, nông thôn. Không ít nơi, nông dân trả lại ruộng vì lợi ích họ thu được từ đất và làm nông nghiệp rất thấp, không đủ mưu sinh hằng ngày, chưa nói tới việc học hành, chữa bệnh, và các chi phí cần thiết khác.

Hiện tượng này là rất khác so với thời kỳ đầu đổi mới, nông dân được sử dụng đất, được thúc đẩy bởi cơ chế khoán, hào hứng lao động cho chính mình, phát triển mạnh mẽ kinh tế hộ. Tình hình đời sống, sản xuất của nông dân hiện nay và xu hướng giảm sút tăng trưởng trong sản xuất nông nghiệp cho thấy, dường như chính sách, cơ chế khoán từ hơn 20 năm trước đây đã đi đến giới hạn, đang đòi hỏi một đột phá mới đáp ứng yêu cầu phát triển đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Xây dựng nông thôn mới đòi hỏi phải giải quyết đồng bộ, hợp lý cả đời sống kinh tế,  quản lý xã hội, bảo vệ môi trường, thực hiện dân chủ, chăm lo an sinh và an ninh của đời sống cá nhân và đời sống cộng đồng. Có thể nói, xây dựng nông thôn mới chính là thực hiện chương trình phát triển toàn diện và vững chắc nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Cùng với các giải pháp về kinh tế - sản  xuất, kỹ thuật - công nghệ, kinh tế - xã hội, văn hóa - giáo dục, y tế cần chú trọng đổi mới, nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở, phát huy dân chủ, đề cao pháp quyền, trong đó mấu chốt là nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng, các đảng bộ, chi bộ ở nông thôn cùng với chất lượng đội ngũ cán bộ đảng viên.

4- Ðể Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7, khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn mau chóng đi vào cuộc sống

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 đã vạch rõ hệ quan điểm, mục tiêu tổng quát, mục tiêu đến năm 2020 và các mục tiêu đến năm 2010, đề ra các giải pháp cơ bản, lâu dài và các giải pháp cấp bách, trước mắt đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Nghị quyết đã đem lại một luồng sinh khí mới, tạo niềm tin và cổ vũ sức sáng tạo to lớn của cộng đồng dân cư nông thôn, chắc chắn sẽ tạo ra những chuyển biến mới trong mọi lĩnh vực đời sống ở nông thôn, góp phần thúc đẩy sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Việc thực hiện có hiệu quả các quan điểm chỉ đạo và mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7, khóa X sẽ góp phần quan trọng tạo lập chính trị ổn định, đẩy nhanh kinh tế tăng trưởng với tốc độ cao, gắn liền với thực hiện công bằng xã hội, trong từng bước, trong từng chính sách, thực hiện đại đoàn kết toàn dân tộc và sự đồng thuận xã hội, củng cố mối liên hệ mật thiết giữa Ðảng, Nhà nước với nhân dân.

Tất cả đều nhằm vào phục vụ lợi ích chính đáng của nông dân - lực lượng xã hội đông đảo và có vai trò cực kỳ quan trọng đối với phát triển của cách mạng Việt Nam. Ðây không chỉ là trách nhiệm của riêng địa bàn nông thôn và ngành nông nghiệp, của bản thân người dân mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trước hết là trách nhiệm của Ðảng và các tổ chức đảng, của các cơ quan nhà nước, các tổ chức đoàn thể trong hệ thống chính trị.

Giới lý luận và trí thức khoa học Việt Nam thông qua những đại biểu tham gia cuộc Hội thảo này, đang nghiên cứu và tổng kết thực tiễn, góp phần vào nỗ lực chung của toàn Ðảng, toàn dân giải quyết thắng lợi các nhiệm vụ và mục tiêu phát triển toàn diện nông nghiệp, nông dân, nông thôn ở Việt Nam. Chúng tôi hy vọng thông qua cuộc Hội thảo này, có dịp trao đổi ý kiến và tham khảo các kinh nghiệm quý báu của các đồng chí Trung Quốc.

Xin trân trọng cảm ơn các đồng chí. Kính chúc các đồng chí sức khỏe, thành tựu, hạnh phúc.

Chúc Hội thảo của chúng ta thành công tốt đẹp.