Những rủi ro cần cảnh báo

Tính đến thời điểm hiện nay, tỉnh nào cũng có diện tích trồng mía cao hơn thời điểm cuối năm 2005 cả ngàn ha, các huyện trồng mía lâu năm vượt trội hơn năm trước 5-6 trăm ha. Cơn sốt giá đuờng đã dẫn đến tình trạng trồng mía tự phát không theo quy hoạch, không tính tới năng lực chế biến của các nhà máy mía đường, bỏ qua tính bền vững của cơ cấu sản xuất nông-lâm-ngư tại vùng nông thôn. Theo số liệu của chúng tôi, năng lực chế biến đường của chín nhà máy đường tại đồng bằng sông Cửu Long chỉ khoảng ba triệu tấn mía nguyên liệu/năm, trong lúc chỉ riêng ba tỉnh Trà Vinh, Sóc Trăng và Hậu Giang thôi cũng có sản lượng mía tương đương ba triệu tấn/năm.

Ông Nguyễn Văn Đồng, Giám đốc Sở Nông nghiệp Hậu Giang, cho biết: Cây mía là một trong năm cây trồng chủ lực của tỉnh. Hai năm nay, giá mía tương đối cao, diện tích mía tăng dần, năm 2004 là 13.937 ha và năm 2005 là 14.521 ha, năng suất bình quân cũng tăng lên.

Tại huyện Phụng Hiệp, nơi có diện tích trồng mía cao nhất tỉnh Hậu Giang, chỉ trong vòng hai tháng đầu năm 2006, diện tích trồng mía của huyện lên tới 7759 ha, tăng 542 ha so với năm trước. Diện tích tăng thêm chủ yếu do bà con phá bỏ đất trồng hoa màu kém hiệu quả, phá bỏ đất trồng tràm con để lên liếp trồng mía. Nhìn chung diện tích mía phát triển khá tốt, hơn 95% diện tích sử dụng giống mía mới ngắn ngày, chữ đường cao. Đối với nông dân, lý do chuyển sang trồng mía thì có nhiều nhưng chủ yếu vẫn là cách tính toán hiệu quả kinh tế trên cùng một đơn vị diện tích. Hơn nữa trồng mía vốn dĩ là thế mạnh và là nghề truyền thống bấy lâu của bà con. Trên thực tế, tại huyện Phụng Hiệp vẫn chưa có trường hợp nông dân phá bỏ vườn cây ăn trái lâu năm sang trồng mía, việc tăng diện tích trồng mía trên cơ sở khai phá đất vườn tạp, đất rẫy rau màu, tận dụng bờ thửa, đê bao ruộng lúa.

Thời điểm hiện nay với giá mía từ 650-680 đồng/kg thì trên cùng một đơn vị diện tích việc trồng mía lãi hơn trồng lúa từ 2,5-3 lần. Với một ha tràm sau bốn năm trồng bình quân bán từ 40-50 triệu đồng/ha, bình quân 10-12,5 triệu đồng/ha/năm, trong lúc trồng mía sau 1 năm đạt năng suất 120 tấn/ha, sau khi trừ chi phí còn lãi khoảng 30 triệu đồng/ha, gấp nhiều lần so với trồng tràm, lại ngắn thời gian. Bởi vậy, khá nhiều diện tích tràm con chừng 1-2 năm tuổi đã bị nông dân phá bỏ để chuyển sang trồng mía, nhiều nhất là ở ấp Phương An B.

Ông Huỳnh Văn Hoàng, Phó Bí thư Huyện ủy Phụng Hiệp cho biết, các vườn cây ăn trái có múi của huyện gần đây năng suất thấp, liên tục bị bệnh, giá cả lại thấp nên nhiều nông dân muốn chuyển sang trồng mía. Nhớ lại thời điểm năm 2000, giá mía thấp dưới 100 đồng/kg, nên nhiều nông dân “không dám” thu hoạch vì công cán, thuê mướn nên đành bỏ cho vườn mía khô cằn để đốt quang. Thời điểm ấy có nhà thơ sáng tác “mía ngọt lắm mà người trồng cay đắng”. Với sản lượng mía những năm gần đây của huyện Phụng Hiệp khoảng một triệu tấn/năm, trong lúc nhà máy đường Phụng Hiệp tăng tối đa công suất chế biến 2.500 tấn mía nguyên liệu/ngày và đêm thì cũng chỉ sử dụng 50% lượng mía trong dân, chủ yếu trên vùng mía nguyên liệu đã hợp đồng bao tiêu, vậy mà mía vẫn hết veo.

Theo tổng hợp của Văn phòng Tỉnh uỷ Sóc Trăng, diện tích mía của tỉnh  năm 2005 là gần 11 nghìn ha, năng suất bình quân 83,8 tấn/ha. Tuy nhiên giá mía tăng cao như hiện nay, nhiều nông dân ở vùng mía như huyện Mỹ Tú và huyện Cù Lao Dung đã chuyển một số diện tích vườn cây ăn trái và nuôi trồng thuỷ sản để trồng mía. UBND tænh đang chỉ đạo cho các địa phương nắm lại tình hình và khuyến cáo nông dân phải hết sức thận trọng trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng, để tránh tình trạng sản phẩm làm ra không tiêu thụ hết.

Tại huyện Cù Lao Dung-vùng trọng điểm mía của Sóc Trăng, chúng tôi chứng kiến việc nông dân chuyển khoảng 150 ha từ vườn cây ăn trái, đất nuôi trồng thuỷ sản, đất trồng màu sang trồng mía. Theo tính toán của người dân Cù Lao Dung, với giá mía như năm nay, thu nhập của bảy công nhãn chỉ bằng một công mía. Do đó việc chuyển những vườn nhãn đã lỗi thời, kém hiệu quả kinh tế sang trồng mía là việc làm cần thiết.

Cù Lao Dung là vùng đất được ưu đãi phù xa, vùng thích hợp phát triển vườn cây ăn trái, nhưng đa số vườn cây ăn trái ở cù lao đã qua thời hưng thịnh. Việc chuyển đổi cây trồng khác là việc phải làm. Tuy nhiên, lựa chọn cây trồng gì để có hiệu quả kinh tế bền lâu, để không phải trồng rồi đốn bỏ để trồng cây khác laø vaán ñeà maø người dân ở đây đang suy nghĩ. Chỉ hơn năm qua, nhiều hộ đã chuyển từ sa bô sang nhãn rồi lại bưởi…Liệu vài năm tới đây, bưởi có còn được giữ được giá như hiện nay không?

Tại tỉnh Kiên Giang, giá mía tăng lên nhiều cũng khiến nhiều nông dân phá vườn, trồng mía. Tuy nhiên ông Lê Huyên, Trưởng phòng Kỹ thuật, Trung tâm Khuyến nông cho biết việc phá vườn cây ăn trái để chuyển sang trồng mía trên địa bàn tỉnh Kiên Giang không đáng kể. Nếu có thì chủ yếu là phá vườn tạp, vườn không hiệu quả hoặc vườn cam quýt bị vàng lá gân xanh để trồng mía. Ở vùng đệm U Minh Thượng, nông dân trồng thêm mía trên bờ mương và chăm sóc mía rất tốt, cây mía thẳng và cao nhìn rất đẹp mắt, không còn cong queo như trước đây… 

Theo chúng tôi được biết, từ việc giá đường và giá mía nguyên liệu tăng cao, nông dân các xã vùng Tây sông Hậu, vùng bán đảo Cà Mau và vùng Tứ giác Long Xuyên thuộc tỉnh Kiên Giang đã tập trung phá bỏ vườn tạp, cải tạo đất phèn, mặn để trồng mía, nhiều hộ chủ động tìm những giống mía có chữ đường cao để trồng, hy vọng một vụ thu hoạch trúng giá vào cuối năm nay.

Chưa có con số thống kê chính thức, nhưng xã nào cũng thêm vài chục ha trồng mía trên đất hoang, đất vườn tạp. Trong việc chuyển đổi cây trồng-vật nuôi, ngành nông nghiệp Kiên Giang tiếp tục sản xuất giống cây ăn trái cung cấp cho các hộ dân để cải tạo vườn tạp, đồng thời thu mua mía giống ở các trang trại khu vực Tứ giác Long Xuyên để cung cấp giống cho dự án nông hộ vùng đệm U Minh Thượng. Trung tâm Khuyến nông Kiên Giang đã phối hợp với Sở Lao dộng, Thương binh và Xã hội tỉnh xây dựng chương trình dạy nghề nông nghiệp (kỹ thuật cây ăn trái) cho hội viên Hội Làm vườn, Hội Nông dân tỉnh. Đồng thời Trung tâm tăng cường cung cấp thông tin và định hướng thị trường, tạo điều kiện giúp các hợp tác xã, tổ hợp tác, trang trại và hộ nông dân quyết định kế hoạch sản xuất loại cây, con giống phù hợp với điều kiện sản xuất và thị trường đang có nhu cầu. Nhờ các giải pháp đồng bộ nêu trên nên Kiên Giang chưa có biến động gì lớn về việc phá vườn trồng mía.

Trong thời gian qua, tại công ty mía đường Trà Vinh thực hiện chương trình đầu tư cho nông dân trồng khoảng 400 ha tre lấy măng để chế biến xuất khẩu. Chương trình này đã triển khai trồng được 65 ha. Tuy nhiên mới đây, công ty cũng nhận được đơn của hộ hai hợp đồng trồng tre xin cho phá bỏ vườn tre đã trồng hơn một năm để trồng mía. Đó chỉ là những nôn nóng tức thời, bởi vì, trồng tre sẽ có thu nhập cao hơn trồng mía rất nhiều. Thấp nhất một ha tre mỗi năm cũng thu hoạch được 80 tấn măng, tính giá thấp nhất 2000 đồng/ kg, cũng có thu nhập 160 triệu đồng, trong khi chi phí đầu tư trồng tre thấp hơn trồng mía. Ông Nguyễn Thái Hoà, Phó Giám đốc, phụ trách nguyên liệu Công ty mía đường Trà Vinh cho biết, do giá mía nguyên liệu tăng cao nên diện tích trồng mía ở Trà Vinh trong năm nay sẽ tăng hơn 1000 ha, có khi đến 1500 ha, cụ thể là huyện Tiểu Cần, đề nghị tăng diện tích bao tiêu từ 1100 ha lên 2000 ha; huyện Duyên Hải cũng đề nghị công ty ký hợp đồng bao tiêu khoảng 400 – 500 ha, huyện Châu Thành cũng đang đề nghị tăng thêm diện tích trồng mía. Ông Hòa cho biết: “Với năng lực sản xuất của nhà máy hiện nay chỉ có thể chế biến được 350.000  đến 400.000 tấn mía cây/ năm, tương đương với 4.000 ha, công ty không thể bao tiêu nhiều hơn nữa”. Hiện nay, diện tích đất trồng mía ở Trà Vinh đã hơn 7.000 ha, trong lúc quy hoạch diện tích trồng mía của tỉnh đến năm 2010 là 10.000 ha (với sản lượng một triệu tấn mía cây/ năm). Cũng theo dự đoán của ông Hòa thì giá mía của vụ thu hoạch sắp tới sẽ ổn định từ 350 đến 400 đồng/kg (bằng giá mía đầu vụ thu hoạch năm 2005). Với giá này, một ha trồng mía cũng chỉ thu lợi nhuận khoảng 20 triệu đồng/ ha. Với giá này, nếu trồng đậu phộng, hay các cây màu khác thì sẽ có lãi cao hơn trồng mía.

Theo chúng tôi được biết, chín nhà máy đường tại đồng bằng sông Cửu Long cho dù đạt công suất tối đa cũng chỉ  thu mua và chế biến 40-50% lượng mía nguyên liệu. Vào thời điểm thu hoạch rộ (từ tháng10 đến 11-2005), giá mía nguyên liệu 420-450 đồng/kg, đến nay giá mía tăng đến 700 đồng/kg. Trên một vùng nguyên liệu mía Tây sông Hậu và bán đảo Càø Mau đã diễn ra sự cạnh tranh lúc âm thầm, lúc gay gắt giữa các nhà máy đường trên địa bàn về thu mua mía nguyên liệu, kể cả việc mua cổ phần nhà máy đường bạn nhằm mục đích điều phối vùng nguyên liệu mía ở địa phương khác. Do lịch thời vụ trồng mía theo hướng né lũ, tránh mùa nước lên của từng địa phương mỗi khác, bởi vậy tại mỗi tiểu vùng thu hoạch mía, các nhà máy đường đều tranh mua (nhất là thời điểm đường tăng giá gần đây) để duy trì hoạt động của nhà máy khiến nông dân đốn chặt giao cho thương lái không kịp. Đó cũng là một trong những lý do khiến giá mía nguyên liệu tăng vượt khung và liên tục tạo ra sự chênh lệch giá thu mua giữa các nhà máy đường tại ĐBSCL. Do đó, ngay từ vụ mía năm 2006, chính quyền các tỉnh ĐBSCL cần điều chỉnh quy hoạch vùng mía nguyên liệu ở từng địa phương hợp lý hơn, vì lợi ích lâu dài và bền vững của người nông dân. 

Cơn sốt mía-đường chỉ mang tính nhất thời, vấn đề còn lại là lợi ích lâu dài của nông dân, chính vì vậy mà chính quyền các địa phương không thể bỏ ngỏ cho cho người dân tự phát tăng diện tích trồng mía không theo quy hoạch. Trước nhất, cần rà soát để điều chỉnh quy hoạch vùng trồng mía một cách hợp lý. Cần có biện pháp cụ thể, vừa giải thích về tính hiệu quả kinh tế, vừa có biện pháp hành chính, kể cả biện pháp thuỷ lợi … để ngăn chặn có hiệu quả việc nông dân tăng diện tích trồng mía không theo quy hoạch. Nhất là việc phá bỏ những vườn cây ăn trái đang có hiệu quả kinh tế để trồng mía. Việc phát triển vùng mía theo đúng quy hoạch là việc làm cần thiết. Việc giá mía tăng cao là động lực, đòn bẩy kinh tế giúp các địa phương tăng nhanh diện tích trồng mía đúng theo quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp của mình. Tuy nhiên, vấn đề cần bàn là việc phát triển vùng nguyên liệu mía phải được kết hợp với nâng công suất nhà máy chế biến đường. Trước mắt, khi nhà máy chế biến đường chưa được đầu tư nâng công suất thì không nên phát triển thêm diện tích trồng mía.

Hiện nay, UBND các tỉnh thuộc khu vực ĐBSCL vẫn lúng túng trước tình hình nông dân tự phát chuyển phần lớn diện tích đất sản xuất nông-lâm nghiệp sang trồng mía, thể hiện qua việc thiếu những chỉ đạo mang tính định hướng về lĩnh vực mía-đường, chưa thấy hết những hệ lụy tại vùng nông thôn khi vùng nguyên liệu mía quá dư thừa trong lúc năng lực thu mua và chế biến của các nhà máy đường có hạn. 

Theo chúng tôi thì việc phát triển diện tích trồng mía  chỉ  nên hướng vào cải tạo đất vườn tạp, tận dụng bờ thửa, đê bao và diện tích đất hoang hóa ở vùng tứ giác Long Xuyên và bán đảo Cà Mau, cương quyết không để nông dân chạy theo cơn sốt giá mía mà phá vườn cây ăn trái lâu năm để chuyển sang trồng mía; công tác khuyến nông và khuyến ngư cần cung cấp các loại cây con, vật nuôi mà thị trường đang cần, chú trọng đến việc chuyển giao khoa học kỹ thuật vào đồng ruộng, tính đến những giống mới ngắn ngày, ít bệnh, phù hợp với thổ nhưỡng địa phương. Việc cần làm hiện nay là tăng cường đầu tư vốn, chuyển giao khoa học kỹ thuật, hướng dẫn quy trình canh tác hợp lý thâm canh các loại giống mía mới nhằm hơn là nhất nhất đẩy mạnh tăng diện tích, với chi phí đầu tư cao, giúp cho người trồng mía có cuộc sống ổn định, phòng khi giá mía tuột giảm không còn đứng ở mức cao như hiện nay. Cần nhớ rằng vườn cây ăn trái ngoài việc tạo thu nhập bền vững cho nông dân, còn tạo ra cảnh quan sinh thái để phát triển loại hình du lịch sông nước miệt vườn đặc sắc của ĐBSCL. Các vườn cây ăn trái, với các loại trái cây đặc sản như măng cụt, xoài cát, bưởi, cam, quýt, nhãn, vú sữa, dừa …không dễ tạo dựng trong thời gian ngắn. Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp phải tính tới việc quy hoạch nền nông nghiệp bền vững vì lợi ích lâu dài của nông dân là việc cần phải làm ngay, nhất là ngay tại thời điểm sốt giá đường và mía nguyên liệu hiện nay.